Şaban Can Kurt | 16 Şubat 2026
Geçen gün arkadaş dedi ki: “Abi Türk müziğine armoni nasıl uygulanır?”
“Kemal İlerici’nin sistemi var” dedim.
“Kemal İlerici kim abi?” dedi. Çok çok meraklı.
“Dörtlü armoni sistemini geliştiren besteci. Çok önemli bi isim. Anlatayım sana.”
İşte bugün size Kemal İlerici’yi ve dörtlü armoni sistemini anlatacam. Kim, ne yapmış, sistemi nasıl. Çok çok ilginç bi çalışma valla.
Kemal İlerici – Hayatı
Tüm bu düşünceler içinde aşamalı adaptasyondan bahsetmeye değer.
Doğum ve Ölüm
1910’da Bolu’da dünyaya geldi, 1987’de Ankara’da öldü.
77 yıl yaşamış. Uzun bi ömür. Üretken bi ömür.
Eğitimi
Hasan Ferit Alnar ve A. Adnan Saygun’dan Batı müziği armoni eğitimi aldı.
Çok önemli hocalardan ders almış. Türkiye’nin en iyi bestecilerinden.
Çalışmaları
Müzik dünyasının kabul edilen isimleriyle bi araya gelerek geleneksel Türk müziğinin yapısından kaynaklanan armoni sistemini tanıtmaya ve onların görüşlerini almaya çalışmış.
Yalnız çalışmamış. Başkalarıyla fikir alışverişi yapmış. Bilim böyle yapılır.
Kitabı – 1970
1970’te bu sistemi özetleyen “Türk Müziği ve Bestede Armoni” isimli kitabı yayınlandı.
Çok önemli bi kitap. Türk müziği tarihinde dönüm noktası.
Kitabın Önemi – İlk ve Tek
Basımevi tarafından iki defa basılan bu kitabın içeriği ve ortaya koyduğu armoni sistemi alanının makale tarihimizdeki yegane örnekleridir.
Sonraki Çalışmalar
1995 yılında Necdet Levent’in “Çağdaş Türk Müziğinde Dörtlü Armoni”, 1999 yılında Tevfik Tutu ve Bahadır Tutu’nun **”Dörtlü Armoni ve Türk Müziğinde Uygulanması”**nın Kemal İlerici’nin bahsi geçen kitabını tekrarladığı söylenebilir.
Yani sonraki kitaplar İlerici’yi tekrar etmiş. Yeni bi şey getirmemiş. İlerici’nin sistemi temel olarak kalmış.
Kitabın Boyutu
“Türk Musikisi ve Armoni (kompozisyon açısından)” isimli kitap toplam 555 sayfa.
Çok çok kalın bi kitap. Kapsamlı bi çalışma. Her şey detaylı anlatılmış.
Armoni Önerisinin Oranı
Kitapta yer alan armoni önerisi, önerme ile ilgili hususlar, uyarılar, öğütler ve açıklamalar toplam 88 sayfa olup bütün kitabın %15,85’ini kapsamakta.
Yani kitabın çoğu başka şeyler. Ama en önemli kısım armoni önerisi.
Eğitimde Kullanımı – 1980 Sonrası
1980 yılından sonra müzik öğretmeni yetiştirme programında yer alan çokseslilik derslerinde Türk müziğindeki uygulamaların ortaya çıkarılması amaçlarını gerçekleştirmek için ilk kez “Türk Müziği Armoni Teorisi” ders kitabı olarak kullanılmış.
Artık sadece teori değil. Pratikte de kullanılıyo. Okullarda öğretiliyo. Resmi olarak kabul edilmiş.
Ben konservatuvarda bu kitabı okudum 2017’de. Çok zorlandım valla. Çok teknik. Ama çok faydalı. Türk müziğine armoni nasıl uygulanır anladım.
Dörtlü Armoni Sistemi – Çeyrek Sistem
Türk Müziği’nin melodik, ritmik, ölçülü ve makam yapısı ya da “Çeyrek Sistem” temelinde geliştirdiği bu yeni sistem klasik Batı müziğine hakim olan üçlü sisteme bi alternatif gibi görünmekte.
Üçlü Sisteme Alternatif
Batı müziğinde üçlü sistem var. Do-mi-sol. Üçlü akor. Tersi aralıklar.
İlerici demiş ki: “Türk müziğine uymuyo. Dörtlü sistem lazım.” Do-fa. Dörtlü akor. Dörtlü aralıklar.
Bestecilerle Paylaşma
Ortaya koyduktan sonra onu Bülent Arel, İlhan Usmanbaş ve Nedim Otyam gibi bestecilerle tanıştırmış, Muammer Sun, İlhan Baran, Cengiz Tanç, Sarper Özhan, Necati Gedikli ve Ertuğrul Bayraktar gibi birçok genç besteciye görüşlerini aktarmış.
Yalnız bırakmamış. Paylaşmış. Öğretmiş. Yayılmasını sağlamış.
Batı’da da Dörtlü Sistem – W. Karhaus
Levent Batı’da da bi dörtlü sistemi bulunduğunu belirtirken İlerici sistemin Türk müziğinin yapısına uygun bi sistem olarak üretildiğine inanmakta.
Karhaus’un Kitabı
Konumuz olan “Çeyrek Armoni Sistemi” Batı’da da çalışılmış.
W. Karhaus “Das System der Musik” isimli kitabının üçüncü bölümünü “Quartenharmonic”e (Dörtlü Armoni) ayırmış.
Diziler, bağlantılar, yürüyüşler, tam ton dizisi kullanımı ve benzerleri gibi konular burada ele alınmakta.
Fark
Armoni seslerindeki aralıklar nedeniyle majör ve minör makamlardan tamamen ayrı bi kimliğe sahip olan dörtlü armoni çağdaş müzik alanında dikkat çekmemiş.
Kemal İlerici’nin yıllar boyunca uyguladığı “Çeyrek Armoni Sistemi” yukarıda bahsedilen sistemden farklı.
Türk Müziği’nin makamsal dokusuna gömüldüğü için büyük bi değer ve önem kazanmış.
Yani Batı’daki dörtlü armoni başka. İlerici’nin dörtlü armonisi başka. İlerici’ninki Türk müziğine özel. Makam yapısına uygun.
Ulusal Ekolün Oluşumu – 1945 Sonrası
1945 yılına kadar belli bi üslup birliğinin sağlanamadığı çoksesli Türk müziği alanında bi ulusal ekolün oluşumuna ilişkin en kapsamlı ve etkili çalışma besteci ve teorisyen Kemal İlerici tarafından ortaya konmuş.
Üçlü Sisteme Alternatif
İlerici tarafından Türk müziğinin geleneksel unsurlarından geliştirilen bu dörtlü sistem üç asırdır klasik Batı müziğine hakim olan “Üçlü Sistem”e bi alternatif oluşturmuş.
Çok cesur bi adım. 300 yıllık sisteme karşı yeni sistem önermek. Ama başarmış.
Kullanım Alanları
Geleneksel halk ve sanat müziğimizin çoksesliliğinde kullanılmasının yanı sıra Türk zevkine uygun eşsiz çoksesli müzikler meydana getirmeye de uygun olduğu eldeki örneklerden anlaşılmakta.
Sadece teori değil. Pratikte de işliyo. Eserler besteleniyo. Güzel müzikler çıkıyo.
Sistemin Özellikleri – Tutarlılık ve Öğretilebilirlik
Ayrıca bi sistem için önemli olan “kendi içinde tutarlılık” ve “öğretilebilirlik” özelliklerine sahip.
Kullanım
Bu nedenle bu satırların yazarı da dahil olmak üzere birçok Türk bestecisi tarafından kullanılır ve bu şekilde başarıya ulaşmış eserler üretilir.
Yani sadece İlerici değil. Başka besteciler de kullanıyo. Yaygınlaşmış. Kabul görmüş.
Ben de dörtlü armoni kullanmayı denedim bi türküde. Çok farklı bi ses çıktı. Garip ama güzel. Alışmak lazım.
Eleştiriler – Sağlam’ın Görüşü
Sağlam “Türk Müziğinde Çokseslilik Uygulamaları ve Kemal İlerici Armonisi” isminde kitabında İlerici Armoniye eleştirel bakarak kapsamlı bi çalışma ortaya koymuş:
Değerlendirilmeli
“Türk Müziği ve Armoni” olarak öne sürülen armoni önerisinin kullanılacağına kuşku yok.
Ancak bu önerme müzik eğitimi kurumlarına “Türk Müziği Armoni” teorisi olarak tanıtılırsa bu adla ya da “Türk Müziğinde Çok Seslilik” ile açılacak derslerde ders kitabı olarak kullanılacaktır.
Armoni değerlendirilmelidir. Bu zorunluluk bilimin doğal yasasından kaynaklanmakta. İddialar ispatlanmalıdır.
Haklı bi eleştiri. Bilim böyle. Her şey sorgulanmalı. Her şey ispatlanmalı.
Günümüz – Hala Kullanılıyor
Günümüzde dörtlü armoni hala kullanılıyo. Ama yaygın değil.
Bazı besteciler kullanıyo. Bazı okullar öğretiyo. Ama herkes bilmiyo. Herkes kabul etmiyo.
Belki gelecekte daha yaygın olur. Belki daha fazla besteci kullanır. Kim bilir?
Benim İlerici Deneyimim – Kitabı Okumak
Bi anımı anlatayım size. Kemal İlerici’nin kitabını okuma deneyimim.
2017’ydi. Konservatuvar öğrencisiydim. Hoca “İlerici okuyun” dedi.
Kitabı aldım. Okudum. İlk 50 sayfa hiçbi şey anlamadım valla. Çok teknik. Çok karmaşık.
Ama devam ettim. Yavaş yavaş anlamaya başladım. Dörtlü akorlar. Dörtlü diziler. Türk makamlarına uyarlama.
Kitabı bitirdiğimde çok mutlu oldum. “Artık Türk müziğine armoni nasıl uygulanır biliyorum” dedim.
Ama pratikte çok zor. Kullanmak zor. Alışmak lazım. Yıllar lazım.
Gelecek – Yaygınlaşacak mı?
Gelecekte dörtlü armoni yaygınlaşacak mı? Bilmiyorum.
Umarım yaygınlaşır. Çünkü Türk müziğine özgü bi sistem. Kendi kültürümüzden gelen bi sistem.
Batı armonisini kopyalamıyoruz. Kendi armonimizi yaratıyoruz. Çok değerli.
Sonuç – Önemli Bir Çalışma
Kemal İlerici 1910’da Bolu’da dünyaya geldi, 1987’de Ankara’da öldü. Hasan Ferit Alnar ve A. Adnan Saygun’dan Batı müziği armoni eğitimi aldı. Müzik dünyasının kabul edilen isimleriyle bi araya gelerek geleneksel Türk müziğinin yapısından kaynaklanan armoni sistemini tanıtmaya ve onların görüşlerini almaya çalışmış. 1970’te bu sistemi özetleyen “Türk Müziği ve Bestede Armoni” isimli kitabı yayınlandı.
Basımevi tarafından iki defa basılan bu kitabın içeriği ve ortaya koyduğu armoni sistemi alanının makale tarihimizdeki yegane örnekleridir. 1995’te Necdet Levent’in “Çağdaş Türk Müziğinde Dörtlü Armoni”, 1999’da Tevfik Tutu ve Bahadır Tutu’nun “Dörtlü Armoni ve Türk Müziğinde Uygulanması” Kemal İlerici’nin kitabını tekrarlamış. “Türk Musikisi ve Armoni (kompozisyon açısından)” kitap toplam 555 sayfa. Kitapta yer alan armoni önerisi toplam 88 sayfa olup bütün kitabın %15,85’ini kapsamakta.
1980 yılından sonra müzik öğretmeni yetiştirme programında yer alan çokseslilik derslerinde ilk kez “Türk Müziği Armoni Teorisi” ders kitabı olarak kullanılmış.
Türk Müziği’nin melodik, ritmik, ölçülü ve makam yapısı ya da “Çeyrek Sistem” temelinde geliştirdiği bu yeni sistem klasik Batı müziğine hakim olan üçlü sisteme bi alternatif gibi görünmekte. Ortaya koyduktan sonra Bülent Arel, İlhan Usmanbaş ve Nedim Otyam gibi bestecilerle tanıştırmış, Muammer Sun, İlhan Baran, Cengiz Tanç, Sarper Özhan, Necati Gedikli ve Ertuğrul Bayraktar gibi birçok genç besteciye görüşlerini aktarmış.
Batı’da da bi dörtlü sistemi bulunduğunu belirtirken İlerici sistemin Türk müziğinin yapısına uygun bi sistem olarak üretildiğine inanılmakta. W. Karhaus “Das System der Musik” kitabının üçüncü bölümünü “Quartenharmonic”e (Dörtlü Armoni) ayırmış. Kemal İlerici’nin yıllar boyunca uyguladığı “Çeyrek Armoni Sistemi” Türk Müziği’nin makamsal dokusuna gömüldüğü için büyük bi değer ve önem kazanmış.
1945 yılına kadar belli bi üslup birliğinin sağlanamadığı çoksesli Türk müziği alanında bi ulusal ekolün oluşumuna ilişkin en kapsamlı ve etkili çalışma besteci ve teorisyen Kemal İlerici tarafından ortaya konmuş. Geleneksel halk ve sanat müziğimizin çoksesliliğinde kullanılmasının yanı sıra Türk zevkine uygun eşsiz çoksesli müzikler meydana getirmeye de uygun olduğu eldeki örneklerden anlaşılmakta.
Bi sistem için önemli olan “kendi içinde tutarlılık” ve “öğretilebilirlik” özelliklerine sahip. Bu nedenle birçok Türk bestecisi tarafından kullanılır ve başarıya ulaşmış eserler üretilir. Sağlam “Türk Müziğinde Çokseslilik Uygulamaları ve Kemal İlerici Armonisi” kitabında eleştirel bakarak kapsamlı bi çalışma ortaya koymuş. Armoni değerlendirilmelidir. Bu zorunluluk bilimin doğal yasasından kaynaklanmakta. İddialar ispatlanmalıdır.
Sen dörtlü armoni hakkında ne düşünüyosun? Türk müziğine uygun mu? Yorum yap, tartışalım bakalım.
Kaynaklar:
- Kemal İlerici – Türk Müziği ve Bestede Armoni
- Necdet Levent – Çağdaş Türk Müziğinde Dörtlü Armoni
- W. Karhaus – Das System der Musik
- Sağlam – Türk Müziğinde Çokseslilik Uygulamaları