Geçen hafta stüdyoda bi öğrenci geldi. Ses mühendisliği öğrenmeye başlamış yeni yeni.
“Abi ses mühendisliği nerden çıktı ya?” dedi. “Eskiden de var mıydı böyle bi meslek?”
Güldüm valla. “Var tabii” dedim. “Ama çok çok eski değil işte. 1900’lerin başında başladı.”
“E nasıl başladı peki abi?” dedi. Çok çok meraklı meraklı bakıyo.
“Uzun uzun hikaye” dedim. “Ama anlatayım sana. Çok ilginç bi hikaye valla.”
İşte bugün size ses mühendisliğinin tarihini anlatcam. Nereden çıktı, nasıl gelişti, nereye geldi. Çok çok çok ilginç bi hikaye.
Tonmeister – İlk Ses Uzmanları Almanya’da Çıkmış
Ses kayıt teknolojilerinin gelişmesiyle birlikte Almanya’da ilk defa kayıt ve edit yapan kişilere özel özel bi isim verilmiş.
“Tonmeister”
Ne demek bu kelime peki? Ton Ustası demek. Ses ustası. Müziğin ustası. Alman kelimesi.
Kimlermiş bunlar? Seslerinin kaliteli kaliteli bi şekilde duyulmasını sağlayan kişilermiş. Yani ilk ses mühendisleri işte. İlk profesyoneller.
Tonmeister’den Ses Mühendisine Geçiş – Yavaş Yavaş
Daha sonra “ses mühendisi” kavramı yaygın olarak kullanılmaya başlanmış. Özellikle İngilizce konuşulan ülkelerde çok kullanılmış.
Bu tanımlar günümüzde hala hala hala tartışılıyo valla. Farklı farklı terminolojiler kullanılıyo.
“Tonmeister” mi demeli? “Ses Mühendisi” mi demeli? “Audio Engineer” mi demeli? “Sound Designer” mı demeli? “Recording Engineer” mi demeli?
Hala net değil ya. Herkes farklı bi şey kullanıyo. Herkes farklı bi isim tercih ediyo. Kimse anlaşamıyo.
Araştırmanın Odağı – Asıl Önemli Olan
Bu araştırmada farklı terimlerin betimsel doğruluğundan ziyade müzik üretim sürecinin çok çok önemli bi parçası olan bu meslekteki kişilerin eğitim durumları ve müzik üretimine katkıları incelenmeye çalışılmış.
Yani hangi isim doğru değil önemli olan. Önemli olan bu insanların ne yaptığı, nasıl eğitim aldığı, müziğe ne kattığı. İşin özü bu.
Müzik Teknolojisinin Başlangıcı – 1800’lerin Sonu
Müzik teknolojisinin başlangıcı 19. yüzyılın sonlarında adım atıyo. Çok eski.
Kimler başlattı biliyo musun? Üç kişi çok önemliymiş:
- Martinville – İlk ses kaydı yapan adam
- Bell – Telefonu icat eden adam (evet o Bell)
- Edison – Ampulü icat eden adam (evet o Edison)
Bu üç kişi ses kaydı konusunda ilk çalışmaları yapmış. İlk adımları atmışlar. Öncüler.
Enstrüman-Teknoloji İlişkisi – Böyle Başlamış
İlk başta enstrüman-teknoloji ilişkisi ile başlamış her şey. Sade başlangıç.
Yani enstrümanları kaydetmeye çalışmışlar. Nasıl kaydedilir, nasıl saklanır, nasıl tekrar dinlenir diye uğraşmışlar.
Daha sonra kayıt olanakları gelişince tonmeister uygulamaları ile bütünleşmiş. Birlikte yürümüşler.
Müzik teknolojisi tarihte ilk kere “tonmeister” doktrini ile eşleştirilmiş. Birlikte büyümüşler.
İlk Tonmeister Okulu – Almanya Paderborn’da Kurulmuş
Bu alanda bilinen en eski kuruluş neresi biliyo musun? Tahmin et.
Almanya Paderborn Üniversitesi’ne bağlı Müzik için Detmold Hochschule
Kim kurmuş bunu? Fizikçi ve matematikçi Erich Thienhaus kurmuş 1949 yılında. Savaştan sonra hemen.
Tonmeister bölümü halen aynı isimle eğitimine devam ediyo. 75 yıldır aynı isimle. İnanılmaz değil mi? Çok etkileyici.
Tonmeister Okullarının Yayılması – Tüm Dünyaya
1950 yılından sonra Almanya’da kurulmaya başlamış tonmeister okulları. Çok hızlı yayılmış.
1970’lerden sonra başta İngiltere olmak üzere tüm dünyada yaygınlaşmaya başlamış. Her yere gitmiş.
Bu sürecin organik bi parçası olarak “tonmeister” kelimesi, eğitimin İngiltere’de yaygınlaşmasıyla birlikte “ses mühendisi” olarak İngilizce’ye çevrilmiş. Tercüme edilmiş.
Ve bazı istisnalar dışında tonmeister’ın mesleği ve eğitimi “Ses Mühendisliği” ismi altında bütün dünyaya yayılmış. Global olmuş.
Ben ses mühendisliği eğitimi almadım hiç ama kendi kendime öğrendim. Stüdyoda yıllarca yıllarca çalıştım. Ama keşke bi tonmeister eğitimi alsaydım diye düşünüyorum bazen valla. Gerçek eğitim başka.
İkinci Dünya Savaşı Sonrası – Üç Üç Büyük Gelişme
İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra müzik teknolojileri üç şekilde gelişmiş. Üç büyük adım.
1. Manyetik Bant Kaydı – İlk Büyük Büyük Adım
Birincisi çok çok önemliymiş: İlk günlerde kullanılan cilalı disk kaydından daha esnek esnek bi ortam olan manyetik bant kaydının tanıtılması.
Kimler çalışmış bu konuda? İsimleri çok önemli:
- Otto Luenning – Columbia Üniversitesi’nden
- Vladimir Ussachevsky – Columbia Üniversitesi’nden
- Herbert Eimert – Köln’den
- Karlheinz Stockhausen – Köln’den (çok ünlü besteci)
Bu insanlar bu alanda çok çok çok önemli çalışmalar yapmışlar. Devrim yapmışlar.
1951’de çalışmalarına başlamışlar bu araştırmacılar. Beş yıl içinde Avrupa ve ABD’deki ana müzik merkezlerinde müzik kasetlerinin üretimi için stüdyolar kurmaya başlamışlar.
İlk profesyonel stüdyolar bu şekilde doğmuş yani. Başlangıç burada.
2. Sentezleyiciler – İkinci Büyük Büyük Adım
Teknoloji devrimindeki ikinci büyük adım sentezleyicilerdeki gelişmeler olmuş. Synthesizer devrimi.
Sentezleyici ne biliyo musun? Elektronik olarak ses üreten enstrüman. Synthesizer. Synth.
Moog çıkmış, ARP çıkmış, Roland çıkmış… Hepsi bu dönemde çıkmış. Müziği tamamen tamamen değiştirmiş. Başka bi dünya.
Ben ilk sentezleyicimi 2010’da aldım. Roland Juno-106’ydı. Çok çok sevmiştim. Hala var bende. Hala çalışıyo. Bozulmadı.
3. Dijital Devrim – Üçüncü Büyük Büyük Adım
Üçüncü büyük adım ise elektronik dünyasında “Dijital Devrim” olarak adlandırılıyo. En büyük devrim.
Dijital devreler müzikte kullanılmak üzere geliştirilmiş ve uygulanmış. Başarıyla.
Bu çalışmaların sonucunda müzisyenler 1’li ve 0’lı sayılarla istedikleri kadar sesi saklayabilir hale gelmiş. İnanılmaz bi şey.
Perde ayarlayabiliyosun istediğin gibi. Ton ayarlayabiliyosun istediğin gibi. Zaman ayarlayabiliyosun istediğin gibi. Gürlük ayarlayabiliyosun istediğin gibi. Dilediğin gibi şekillendirebiliyosun. Sınırsız kontrol.
Bugün yaptığımız her şey dijital. Bilgisayarda çalışıyoruz. 1’ler ve 0’larla çalışıyoruz. Her şey 1 ve 0.
MIDI – Oyunu Değiştiren İcat
Enstrüman arayüzü konsepti 1980’lerin başında Amerikalı ve Japon üreticilerin ortak çabalarıyla geliştirilmiş. Birlikte çalışmışlar.
MIDI’nin Doğuşu – Ocak 1983 – Tarihi An
Ocak 1983’te NAMM (Ulusal Müzik Tüccarları Derneği) toplantısında çok çok önemli bi olay olmuş. Tarihi bi an.
Sequential Circuits’ten Dave Smith ve Roland’dan Jim Mothersbaugh farklı üreticiler tarafından yapılan iki dijital synthesizer’ı başarıyla bağlamışlar. İlk kez.
MIDI (Musical Instruments Digital Interface – Müzik Enstrümanları Dijital Arayüzü) artık gerçekti. Doğmuştu. Hayata gelmişti. Var olmuştu.
MIDI Nasıl Çalışıyo? – Anlatiyim
Çok çok önemli bi noktayı anlamak lazım: MIDI’nin sesi iletemediğini bilmek çok önemli. Çok kritik bu.
MIDI kablosundan ses sinyali geçmiyo. Hiç hiç geçmiyo. Sıfır ses.
Peki ne geçiyo? Müzikal performans bilgileri geçiyo. Sadece bilgi.
Sanatçının hangi tuşları çaldığı bilgisi geçiyo. Ne kadar sert vurduğu bilgisi geçiyo. Çalma hızı bilgisi geçiyo. Velocity bilgisi geçiyo.
Yani fizyolojik hareketleri alıyo ve anında gönderilebilecek performans bilgilerine dönüştürüyo. Çok akıllıca bi sistem.
Ben her gün MIDI kullanıyorum valla. Klavyeyi çalıyorum, bilgisayar kaydediyo. MIDI sayesinde. MIDI olmasa bu kadar kolay müzik yapamazdık. İmkansız olurdu.
Son 50 Yılda Ses Teknolojisindeki İlerlemeler – Çok Şey Değişti
Son 50 yılda ses teknolojisindeki ilerlemeler müziğin üretilme ve tüketilme şeklini önemli önemli ölçüde değiştirmiş. Tamamen değiştirmiş.
Eskiden – Sadece Canlı Müzik Vardı
Müzik 19. yüzyılda canlı olarak dinleniyormuş. Sadece sadece canlı.
Konser salonu, kilise, ev, sokak… Müzisyen çalıyo, sen dinliyosun. Başka yolu yoktu. Başka seçenek yoktu.
Günümüz – Teknolojik Medya Her Yerde
Günümüzde çoğu teknolojik medya araçlarıyla dinleniyo. Her yerden.
Fonograf çıkmış. Teyp çıkmış. Kompakt disk çıkmış. MP3 çıkmış. Streaming çıkmış. Spotify çıkmış.
Bu teknolojiler ‘sesin’ müzisyenlerden bağımsız olarak üretilmesini, kontrol edilmesini ve yönlendirilmesini sağlamış. Özgür kılmış sesi.
Yani artık müzisyen olmadan da ses üretebiliyosun. Sample’lar var, loop’lar var, VST’ler var, preset’ler var.
Ses Mühendisinin Önemi – Çok Çok Arttı
Günümüz kayıt stüdyolarında ses üretiminde müzisyenler kadar ses mühendisleri de çok çok önemli olabilir. Eşit seviyede.
Bazen ses mühendisi daha önemli bile olabiliyo valla. Müzisyen çalıyo ama ses mühendisi şekillendiriyo sesi. Ruh katıyo sese.
Ben hem müzisyenim hem kendi ses mühendisim. İkisini de yapıyorum. Ama profesyonel bi ses mühendisi kadar iyi değilim tabii. Onlar başka başka seviye. Çok farklı seviye.
Benim Ses Mühendisliği Serüvenim – İlk Anım
Bi anımı anlatayım size. İlk ses kaydı deneyimim. Unutamıyorum.
2008’di. Lise 3’tüm. Bi arkadaşım “gel stüdyoya kaydedelim” dedi.
“Tamam” dedim. Çok heyecanlıydım.
Gittik. İlk defa profesyonel stüdyo görüyodum. Çok çok heyecanlıydım. Kalbim çarpıyodu.
Ses mühendisi vardı orada. Orta yaşlı bi adam. Çok tecrübeliymiş. Yıllardır yapıyomuş.
“Çal bakalım” dedi.
Gitar çalmaya başladım. Titreyen ellerle. O kayda aldı. Sonra dinlettik.
“Vay be” dedim. “Bu benim sesim mi ya? Çok güzel olmuş.”
“Ses mühendisliği bu işte evlat” dedi. “Senin sesini alıyorum, güzelleştiriyorum, parlatıyorum.”
O gün anladım: Ses mühendisi çok çok önemli. Müzisyen kadar önemli. Belki daha önemli bile. Sihir yapıyo.
O günden sonra ses mühendisliğini öğrenmeye başladım. Kendi kendime. YouTube’dan, kitaplardan, forumlardan, deneyerek, hata yaparak.
Şimdi 16 yıl oldu. Hala öğreniyorum. Bitmiyo bu iş valla. Her gün yeni bi şey öğreniyosun. Sonu yok.
Gelecek Nasıl Olacak? – Tahminlerim
Ses mühendisliği gelecekte nasıl olacak? Bilmiyorum açıkçası. Kimse bilmiyo.
Ama tahmin edebilirim. Bi şeyler söyleyebilirim.
Yapay zeka gelecek kesin. Belki yapay zeka ses mühendisi olacak. “Bu sesi düzelt” diyeceksin, düzeltecek otomatik.
Daha fazla otomasyon olacak. Otomatik mastering şimdiden var. LANDR var mesela. Daha da gelişecek. Daha akıllı olacak.
VR/AR entegrasyonu olacak belki. Sanal gerçeklikte ses mühendisliği yapacaksın belki. Gözlük takacaksın, sanal stüdyoda çalışacaksın.
Kim bilir ya? Teknoloji çok çok hızlı gelişiyo. Her şey olabilir. Hayal edemediğimiz şeyler olabilir.
Ama bi şey kesin kesin: Ses mühendisi her zaman gerekli olacak. Yapay zeka her şeyi yapamaz. İnsan kulağı gerekli, insan duygusu gerekli, insan dokunuşu gerekli.
Sonuç – Tonmeister’den Bugüne Uzanan Yol
Ses kayıt teknolojilerinin gelişmesiyle birlikte Almanya’da ilk defa kayıt ve edit yapan kişilere “tonmeister” denilmiş. Daha sonra “ses mühendisi” kavramı yaygın olarak kullanılmaya başlanmış. Bu tanımlar günümüzde hala tartışılıyo ve farklı farklı terminolojiler kullanılıyo.
Müzik teknolojisinin başlangıcı 19. yüzyılın sonlarında Martinville, Bell ve Edison’un ses kaydı konusundaki ilk çalışmalarıyla başlamış. İlk başta enstrüman-teknoloji ilişkisi ile başlamış ama daha sonra kayıt olanakları geliştikçe tonmeister uygulamalarıyla bütünleşmiş. Bu alanda bilinen en eski kuruluş Almanya Paderborn Üniversitesi’ne bağlı Detmold Hochschule. Fizikçi ve matematikçi Erich Thienhaus tarafından 1949’da kurulan tonmeister bölümü halen aynı isimle eğitime devam ediyo.
1950’den sonra Almanya’da kurulmaya başlayan tonmeister okulları 1970’lerden sonra başta İngiltere olmak üzere tüm dünyada yaygınlaşmış. “Tonmeister” kelimesi İngilizce’ye “ses mühendisi” olarak çevrilmiş ve tüm dünyaya yayılmış.
İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra müzik teknolojileri üç şekilde gelişmiş: Manyetik bant kaydı, sentezleyiciler ve dijital devrim. Columbia Üniversitesi’nden Otto Luenning, Vladimir Ussachevsky ve Köln’den Herbert Eimert, Karlheinz Stockhausen bu alanda çok çok önemli çalışmalar yapmışlar. 1951’de çalışmalarına başlayan bu araştırmacılar beş yıl içinde Avrupa ve ABD’deki ana müzik merkezlerinde stüdyolar kurmaya başlamışlar.
MIDI konsepti 1980’lerin başında Amerikalı ve Japon üreticilerin ortak çabalarıyla geliştirilmiş. Ocak 1983’te NAMM toplantısında Sequential Circuits’ten Dave Smith ve Roland’dan Jim Mothersbaugh farklı üreticilerin iki dijital synthesizer’ını başarıyla bağlamışlar. MIDI’nin sesi iletemediğini anlamak önemli – MIDI kablosundan ses sinyali geçmiyo, sadece müzikal performans bilgileri geçiyo.
Son 50 yılda ses teknolojisindeki ilerlemeler müziğin üretilme ve tüketilme şeklini önemli ölçüde değiştirmiş. Müzik 19. yüzyılda canlı olarak dinlenirken günümüzde çoğu teknolojik medya araçlarıyla dinleniyo. Fonograf, teyp ve kompakt disk gibi teknolojiler sesin müzisyenlerden bağımsız olarak üretilmesini, kontrol edilmesini ve yönlendirilmesini sağlamış. Günümüz kayıt stüdyolarında ses üretiminde müzisyenler kadar ses mühendisleri de çok çok önemli hale gelmiş.
Peki sen ne düşünüyosun? Ses mühendisliği ilgini çekiyo mu? Hiç stüdyoda çalıştın mı? Ses kaydı denedin mi? Yorum yap, tartışalım bakalım.
Kaynaklar:
- Ses mühendisliği tarihi araştırmaları
- Tonmeister eğitimi ve gelişimi çalışmaları
- MIDI protokolü geliştirme süreci
- Müzik teknolojisi tarihsel gelişim araştırmaları
Şaban Can Kurt
www.sabancankurt.com