Dün akşam arkadaşla oturuyoduk evde. Spotify’dan müzik açtık. Bi ara dedi ki: “Abi eskiden müzik nasıl dinleniyodu?”
Güldüm valla. “Vay be nerden başlasam?” dedim. “Plak vardı, gramofon vardı…”
“Gramofon ne?” dedi.
“Oo çocuk bilmiyo bile” dedim. “Anlatayım sana.”
Anlattım işte. Plakları, kasetleri, CD’leri falan filan. Çok şaşırdı. “Vay be ne kadar değişmiş” dedi.
Haklıydı ya. Gerçekten çok değişti. Bugün size bu hikayeyi anlatacam – müzik dinlemenin nasıl evrimildiğini.
Müziğin Başlangıcı – Kimse Bilmiyo Aslında
Müzik ne zaman başladı? Kimse tam olarak bilmiyo.
Ciddi söylüyorum. Günümüz teknolojisiyle bile müzik tarihinin başlangıcını kesin olarak bilemiyoruz henüz. Çok eski çünkü.
Ama ortak nokta şu: Müzik insanlık tarihi kadar eski olmalı.
Yani insanlar var olduğundan beri müzik var. İnsan-toplum ilişkisine dayanıyo diyolar.
Düşün bi. İlk insanlar mağarada oturuyo. Taş çarpıyolar birbirine. Ritim yapıyolar. “Tak tak tak” diye. İşte müzik belki böyle başladı.
Ben bunu düşündüğümde hep heyecanlanıyorum. Müzik o kadar eski ki. Ve hala burada. Hala dinliyoruz.
Gramofon Dönemi – Büyükbabamın Hikayesi
Eskiden müzik dinlemek çok zordu valla. Çok çok zordu.
Müzik dinleyebilmek için plak alman lazımdı önce. Plak ne biliyo musun? Siyah yuvarlak bi disk. Üstünde çizgiler var spiral spiral.
Bu plağı gramofon diye bi aletle çalman lazımdı. Ya da pikap diyolardı ona.
Gramofon nasıl bi şeydi? Anlatiyim:
Büyük bi kutu. Ahşap. Üstünde dönen bi tabla var. Bi de kol var, ucunda iğne var. Bi de hoparlör var, boru şeklinde.
Plağı koyuyosun tablaya. Kolu kaldırıyosun. İğneyi plağın üstüne indiriyosun dikkatle. Tabla dönmeye başlıyo. İğne çizgileri okuyo. Ses çıkıyo.
Büyükbabamın Gramofonu
Ben çocukken büyükbabamda gramofon vardı. Çok net hatırlıyorum.
Büyük ahşap bi şeydi. Ağırdı çok. Üstünde plaklar vardı. Eski plaklar. Zeki Müren, Barış Manço, eski türküler falan.
“Gel oğlum müzik dinleyelim” derdi büyükbabam. Plağı çıkarırdı kutusundan. Çok dikkatli tutardı. “Parmak izi kalmasın” derdi.
Sonra tablaya koyardı. Kolu kaldırırdı. İğneyi indirirdi yavaşça. Ses çıkmaya başlardı.
O sesi hiç unutmam. Önce bi “cızırtı” gelirdi. Sonra müzik başlardı. Ama her zaman bi “çıt çıt” sesi vardı arka planda.
“Neden çıt çıt sesi var dede?” diye sorardım.
“Plak eskidi oğlum, çizildi” derdi.
Plak Hassastı – Çabuk Bozuluyodu
Plaklar çok hassastı ya. Dikkatli olman lazımdı.
Düşürsen çiziliyodu. Çizik olunca ses bozuluyodu. Bazen şarkının ortasında “zıp” diye atlıyodu.
Güneşe koysan eğiliyodu. Kullanılmaz hale geliyodu.
Parmak izi bile bırakmamalıydın. Temiz tutmalıydın.
Büyükbabam plakları her zaman temizlerdi. Özel bezle silecekti. “Bunlar değerli oğlum” derdi.
Kaset Dönemi – Ben Bu Dönemi Yaşadım
Sonra kasetler çıktı. Kaset dönemi başladı. Bu dönemi ben yaşadım valla.
Kaset ne? Plastik bi kutu. İçinde iki makara var. Makaralar arasında manyetik bant var. Müzik bu bantta kayıtlı.
Kaset çalar ne? Küçük bi cihaz. Kasedi koyuyosun içine. Düğmeye basıyosun. Play düğmesi. Müzik başlıyo.
Bu çok büyük devrim oldu. Neden biliyo musun?
Taşınabilirdi.
Walkman – Özgürlük
Walkman çıktı. Sony yapmıştı. Küçük bi kaset çalar. Cebine koyabiliyodun.
Kulaklık takıyodun. Müzik dinliyodun yürürken. Özgürlüktü bu ya. İnanılmazdı.
Ben liseye giderken walkman kullanıyodum. Kulaklığı takıyodum, kaseti koyuyodum, müzik dinliyodum otobüste.
Çok mutlu oluyodum. Kendi dünyamdaydım. Dışarıyı duymuyodum. Sadece müzik vardı.
Ama bi sıkıntısı vardı: Piller.
Walkman pille çalışıyodu. Piller çabuk bitiyo. Sürekli yeni pil alman lazım. Pahalı oluyodu.
Bi de şöyle bi şey vardı: Kaset bitince çevirmen lazımdı. A yüzü bitiyodu, B yüzüne geçmen lazım. Kaseti çıkarıyodun, çeviriyodun, tekrar koyuyodun.
Karışık Kaset Yapma Sanatı
Kaset döneminde bi kültür vardı: Karışık kaset.
İngilizce’de “mix tape” diyolar.
Ne yapıyodun? Sevdiğin şarkıları seçiyodun. Boş kasede kaydediyodun. Arkadaşına hediye ediyodun.
Bu çok özel bi şeydi ya. Saatler harcıyodun. Hangi şarkıyı koyayım? Sıralama nasıl olsun? A yüzüne ne koyayım, B yüzüne ne koyayım?
Radyodan kaydediyodun bazen. Radyoda sevdiğin şarkı çalıyo. Hemen kasede record’a basıyosun. Kaydediyosun.
Ama bazen radyo spikeri konuşuyo şarkının sonunda. “Ahhh konuşma ya” diyodun. Bozuluyodu kayıt.
Sevdiğim Kıza Kaset Hediye Ettim
Bi anımı anlatayım size. Lise 2’deydim. Bi kız vardı seviyodum.
Ona karışık kaset hazırladım. Romantik şarkılar koydum. Tarkan, Mustafa Sandal, yabancı slow şarkılar falan.
Kaset kapağına da bi şeyler yazdım. “Sana özel” falan diye. Çok utangaçtım o zamanlar.
Verdim kasedi kıza. Kıpkırmızı oldum verirken. “Sana özel hazırladım” dedim.
Kız çok sevindi valla. “Çok teşekkür ederim” dedi. Mutlu oldu.
Ama sonuç olmadı yine. Kız beni arkadaş olarak görüyomuş. Ama olsun, güzel anıydı.
CD Dönemi – Dijital Kalite
Sonra CD çıktı. Compact Disc.
CD ne? Parlak yuvarlak disk. Çok ince. Gökkuşağı gibi parlıyo üstü.
İçinde lazarla okunan dijital kayıt var. Çok yüksek kalite.
CD çalar ne? Kompakt bi cihaz. CD’yi koyuyosun, lazer okuyo, ses çıkıyo.
CD çok önemliydi. Neden?
Dijital ses kalitesi.
Kaset çızırdıyodu. Eski olunca ses bozuluyodu. Kaset makinesi bazen kasedi yiyodu. İçine çekiyodu. Berbat oluyodu.
CD öyle değildi. Çızırdamıyodu. Eskimiyo. Her zaman aynı kalite.
İlk CD Çalarım
Ben ilk CD çalarımı 2000’lerin başında aldım. Çok pahalıydı o zaman. Ama aldım işte.
Çok mutlu olmuştum. Teknoloji harikasıydı benim için.
İlk CD’mi de hatırlıyorum. Tarkan’ın “Karma” albümüydü. “Şımarık” vardı onda.
Eve gelmiştim. CD’yi açmıştım. Çalara koymuştum. Müzik başlamıştı.
“Vay be ne ses kalitesi” demiştim. Çok netti. Hiç gürültü yoktu.
CD Koleksiyonu Yapmak
O dönem herkesin CD koleksiyonu vardı.
Rafta diziliyodu CD’ler. Alfabetik sıraya koyuyoduk. “Benim 100 tane CD’m var” diye övünüyoduk.
CD dükkanları vardı. D&R vardı mesela. Gidiyodun, saatlerce bakıyodun raflara. Hangisini alsam diye düşünüyodun.
Sonra seçiyodun. Kasaya gidiyodun. 25-30 lira ödüyodun bi CD’ye. Pahalıydı ama değiyodu.
Eve geliyodun. CD’yi açıyodun. İçindeki kitapçığı okuyodun. Şarkı sözleri yazıyodu. Fotoğraflar vardı. Güzeldi.
Ben hala CD’lerim var evde. Kullanmıyorum ama atamıyorum valla. Anı değeri var. Hepsinin bi hikayesi var.
İnternet Devrimi – Her Şey Allak Bullak Oldu
Sonra internet geldi. Web dönemi başladı.
Ve her şey değişti. Her şey.
İnternet müzik dinlemeyi çok çok rahat hale getirdi.
Artık plak almana gerek yok. Kaset almana gerek yok. CD almana gerek yok.
İnternetten MP3 indirebiliyosun.
MP3 İndirme Dönemi
2000’lerin başında herkes MP3 indiriyodu.
Napster vardı. LimeWire vardı. Kazaa vardı. Bu sitelerden bedava müzik indiriyoduk.
Yasa dışıydı aslında. Ama kimse umursamıyodu. Herkes indiriyodu.
Ben de indiriyodum valla. Saatlerce indiriyodum. 56k modem vardı evde. Çok yavaştı. Bi şarkı indirmek 20 dakika alıyodu.
Ama değiyodu. Çünkü bedavaydı.
Arkadaşlarla CD’ye yazıyoduk MP3’leri. Paylaşıyoduk. “Al kardeşim 100 tane şarkı var burada” diyoduk.
Albüm Satışları Battı
Tabii bu durum müzik sektörünü vurdu.
Albüm satışları çok çok düştü.
Neden? Çünkü kimsenin albüm almaya ihtiyacı kalmadı. Bedava indiriyodu herkes.
Uluslararası Fonografik Endüstri Birliği (IFPI) rapor yayınlamış. Şöyle demiş:
- Kullanıcıların %35’i ücretsiz müzik dinliyo
- Sadece %16’sı para ödüyo
Yani çoğunluk bedava dinliyo. Para ödemek istemiyo.
Ben müzisyen olarak bunu yaşıyorum şimdi. İnsanlar “neden para vereyim müziğe?” diyo. “Zaten bedava var” diyo.
Anlarım bi yandan. Ama zor bi durum sanatçılar için.
Spotify Çıktı – Oyunu Değiştirdi
Sonra Spotify geldi. 2006’da. Oyunu değiştirdi.
Spotify’ın Hikayesi
İki İsveçli adam kurmuş: Daniel Ek ve Martin Lorentzon.
23 Nisan 2006’da İsveç’te kurulmuş.
Ne düşünmüşler? “İnsanlar zaten bedava indiriyo. Biz yasal bi yol sunalım” demişler.
Ve Spotify’ı yapmışlar.
Ne sunuyo Spotify? İki seçenek var:
1. Ücretsiz Kullanım:
- Hiç para ödemiyosun
- Ama reklamlar var
- Her şarkı arasında reklam geliyo
- “Spotify Premium’a geç” diyo
- Çevrimdışı dinleyemiyosun
- Müzik indiremiyosun
2. Premium Kullanım:
- Aylık ücret ödüyosun (Türkiye’de 60 lira falan)
- Hiç reklam yok
- Çevrimdışı dinleyebiliyosun
- Müzik indirebiliyosun
- Kalite daha yüksek
Ben Premium kullanıyorum. Çünkü reklam dinlemek istemiyorum valla. Sinir oluyorum reklamlara.
Spotify’da Neler Yapabiliyosun?
Spotify çok güçlü bi platform. Çok şey yapabiliyosun:
Çalma Listeleri Oluşturabiliyosun:
Kendi playlistlerini yapıyosun. “Mutlu Şarkılar”, “Üzgün Şarkılar”, “Spor Yaparken” falan diye.
İstediğin kadar şarkı ekliyosun. İstediğin sıralamayı yapıyosun.
Arkadaşlarınla Paylaşabiliyosun:
“Bak bu listeyi yaptım” diyosun. Link gönderiyosun. Arkadaşın dinliyo.
Hatta beraber dinleyebiliyosunuz. “Group Session” diye bi özellik var.
Sanatçıları Takip Edebiliyosun:
Sevdiğin müzisyenleri takip ediyosun. Yeni şarkı çıkarınca bildirim geliyo.
Arkadaşlarının Ne Dinlediğini Görebiliyosun:
“Ahmet şu anda ‘Bohemian Rhapsody’ dinliyo” diye görüyosun. İlginç bi özellik.
Müzik Keşfedebiliyosun:
Spotify sana öneriler yapıyo. “Sen bunu sevdin, bunu da seversin” diyo. Genelde doğru çıkıyo.
Her pazartesi “Discover Weekly” listesi yapıyo. 30 tane yeni şarkı öneriyo. Ben her hafta dinliyorum.
Öğrencilere İndirim Var:
Öğrenci kartı gösteriyosun, yarı fiyatına alıyosun. Çok iyi bi kampanya.
Her Cihazdan Kullanabiliyosun:
Telefon, tablet, bilgisayar, PlayStation, Xbox, akıllı TV – hepsinden giriyosun.
Bi cihazda başlatıyosun, diğer cihazda devam ediyosun. Çok pratik.
Müzisyenler İçin Spotify
Ben de müzisyenim. Spotify’da şarkılarım var.
Müzisyenler için çok önemli Spotify:
Profil Oluşturabiliyosun:
Kendi sanatçı sayfanı yapıyosun. Fotoğrafını koyuyosun. Bio yazıyosun.
Şarkılarını Yayınlayabiliyosun:
Yeni şarkını yüklüyosun. Dağıtım şirketi aracılığıyla (DistroKid, TuneCore falan).
İstatistikleri Görebiliyosun:
Kaç kişi dinledi? Hangi ülkelerden dinlendi? Hangi yaş grubu dinledi? Hepsini görüyosun.
Ben her hafta bakıyorum istatistiklere. “Vay be Brezilya’dan 5 kişi dinlemiş” diye seviniyo
rum.
Para Kazanabiliyosun:
Her dinlenme için küçük bi miktar para kazanıyosun. Çok az ama yine de bişey.
1000 dinlenme = 30 lira falan. Az ama çok dinlenirse toplanıyo.
Bağımsız Sanatçılar Keşfedilebiliyo:
Ünlü olmasan bile insanlar seni bulabiliyo. Algoritma yardım ediyo.
Playliste girebilirsen (özellikle Spotify’ın kendi playlistlerine) çok dinlenme geliyo.
Fizy – Türkiye’nin Şampiyonu
Türkiye’de bi de Fizy var. Çok popüler.
Fizy’nin Hikayesi
Robert Ercan Yaris kurmuş 2008’de.
İlk adı Türkcell Müzik Servisi imiş. Sonra Fizy adını almış.
Kısa sürede çok büyümüş. Spotify ve Apple Music’le yarışmış.
Türkiye’de neden bu kadar popüler? Bir sebep var:
Turkcell aboneleri internet harcamadan dinleyebiliyo.
Bu çok büyük avantaj ya. İnternet pahalı Türkiye’de. İnsanlar “internetim bitmesin” diye düşünüyo.
Fizy diyo ki: “Turkcell’liysen sınırsız dinle. İnternetten saymıyo.”
Çok akıllıca strateji.
Fizy’nin Özellikleri
Fizy’da neler var?
Milyonlarca Müzik ve Video:
Hem şarkı var hem video klip var. İkisini de izleyebiliyosun.
Ruh Haline Göre Listeler:
“Mutluyum” diyosun, sana neşeli şarkılar öneriyo.
“Üzgünüm” diyosun, sana yavaş şarkılar öneriyo.
Çok kullanışlı.
Anında Arama:
Aradığın şarkıyı hemen buluyosun. Sanatçı adı, şarkı adı, albüm adı – her şeyi arayabiliyosun.
Çevrimdışı Dinleme:
Premium alırsan şarkıları indirebiliyosun. İnternet olmadan dinleyebiliyosun.
Yolculukta çok işe yarıyo.
Radyo Kanalları:
Pop radyo, rock radyo, elektronik radyo, rap radyo – her türden var.
Radyo açıyosun, akıyo gidiyo. Playlist yapmana gerek yok.
Sosyal Medya Paylaşımı:
Beğendiğin şarkıyı Facebook’ta ya da Twitter’da paylaşabiliyosun tek tıkla.
Fizy Premium Paketler
Fizy’yi tam kullanmak için premium paket alman lazım.
İlk 1 ay ücretsiz. Deneyebiliyosun. Beğenmezsen iptal ediyosun.
Sonra iki paket seçeneği var:
1. Aylık Premium Paket:
- Sınırsız müzik dinliyosun
- İnternet harcamıyosun (Turkcell’liysen)
- Dinledikçe kazanıyosun
- Uzun müzik dinleyince ekstra internet, dakika, SMS kazanıyosun
- Güzel kampanya
2. Video Müzik Paketi:
- Video kliplere erişiyosun
- Şarkılara her yerden ulaşabiliyosun
- İnternet olmadan da izleyebiliyosun
- Video severler için iyi
Ben Fizy’yi de kullandım bi dönem. Turkcell aboneydim o zaman. İnternet harcamadan müzik dinlemek çok iyiydi valla.
Teknoloji Her Şeyi Değiştirdi
Teknoloji geliştikçe hem müzik sektörü hem müzik dinleme alışkanlıkları tamamen değişti.
Eskiden Nasıldı?
- Plak alıyodun, evde dinliyodun
- Taşıyamıyodun
- Kaset alıyodun, walkman’de dinliyodun
- CD alıyodun, CD çalarda dinliyodun
- Her albüm için para ödüyodun (25-30 lira)
- Sadece aldığın müzikleri dinleyebiliyodun
- Koleksiyonun sınırlıydı
Şimdi Nasıl?
- İstediğin müziğe istediğin zaman ulaşıyosun
- İnternetin olduğu her yerden dinliyosun
- Bilgisayardan, telefondan, tabletden, TV’den dinliyosun
- Tek tıkla milyonlarca şarkıya erişiyosun
- Aylık sabit ücret ödüyosun (ya da bedava dinliyosun)
- Sınırsız müzik dinleyebiliyosun
- Yeni müzikler keşfedebiliyosun
Bu inanılmaz bi değişim ya. Son 20 yılda her şey tamamen değişti.
Benim Görüşlerim – Karmaşık Duygularım Var
Ben müzisyen olarak bu durumu çok düşünüyorum. Karmaşık duygularım var.
İyi Tarafları:
Herkes müziğe erişebiliyo:
Eskiden sadece zenginler müzik dinleyebiliyodu. CD pahalıydı. Şimdi herkes dinleyebiliyo.
Bağımsız sanatçılar keşfedilebiliyo:
Eskiden plak şirketi bulmak zorundaydın. Şimdi kendi başına yayınlayabiliyosun.
Ben de kendi şarkılarımı yayınlıyorum. Plak şirketi yok. Ama dinleniyo.
Müzik demokratikleşti:
Artık kapılar herkese açık. Sen de müzisyen olabilirsin.
Dünya küçüldü:
Türkiye’deki bi sanatçı Amerika’dan dinlenebiliyo. Sınır yok artık.
Kötü Tarafları:
Sanatçılar çok az para kazanıyo:
1000 dinlenme = 30 lira. Bu çok az. Eskiden 1000 CD satsan 25.000 lira kazanırdın.
Albüm kültürü bitti:
Artık kimse albüm dinlemiyo. Sadece single’lar dinleniyo. Albüm yapmak anlamsız oldu neredeyse.
Müziğin değeri düştü:
İnsanlar “bedava” alıştı. “Neden para vereyim?” diyo.
Çok fazla müzik var:
Her gün binlerce şarkı yayınlanıyo. Dikkat çekmek çok zor.
Ben de bunları yaşıyorum. Şarkı yapıyorum, yayınlıyorum, ama kaybolup gidiyo. Milyonlarca şarkı arasında kaybolup gidiyo.
Ama yine de şükür. En azından müziğimi insanlara ulaştırabiliyorum.
Gelecek Nasıl Olacak? – Tahminlerim
Müzik dinleme daha da değişecek bence. Neleri göreceğiz?
Yapay zeka daha aktif olacak:
Belki yapay zeka senin için özel müzik üretecek. “Bugün üzgünüm” diyeceksin, AI sana özel şarkı yapacak.
Spotify zaten buna benzer şeyler yapıyo. Ama daha da gelişecek.
Sanal gerçeklik konserleri:
Evden çıkmadan konser deneyimi yaşayacaksın. VR gözlük takacaksın, konserdeymişsin gibi hissedeceksin.
Beyin implantları belki:
Çok gelecek ama kim bilir? Belki müziği direkt beynine aktaracaksın. Kulaklığa gerek kalmayacak.
Daha fazla interaktif deneyimler:
Belki şarkıyı dinlerken değiştirebileceksin. “Gitarı daha yüksek sesle duyayım” diyeceksin, ayarlayabileceksin.
Kim bilir? Teknoloji çok hızlı gelişiyo. 10 yıl sonra ne olacak tahmin edemiyoruz bile.
Sonuç – Uzun Bi Yolculuk
Müzik dinleme çok uzun bi yoldan geldi:
- Müzik insanlık kadar eski
- Gramofon ve plak döneminde evde dinleniyodu
- Kasetler taşınabilir müziği getirdi, walkman çıktı
- CD’ler dijital kaliteyi getirdi
- İnternet her şeyi alt üst etti
- MP3 indirme başladı, albüm satışları düştü
- Spotify 2006’da Daniel Ek ve Martin Lorentzon tarafından kuruldu
- Ücretsiz (reklamlı) ve Premium (reklamsız) seçenekler var
- Fizy 2008’de Robert Ercan Yaris tarafından Türkiye’de kuruldu
- Turkcell aboneleri internet harcamadan dinleyebiliyo
- Artık tek tıkla milyonlarca şarkıya erişebiliyoruz
- Son 20 yılda inanılmaz değişim oldu
- Gelecekte daha da değişecek
20 yılda bu kadar değişim yaşandı. Ve hala değişmeye devam ediyo.
Sen ne düşünüyosun peki? Hangi dönemi yaşadın? Gramofon gördün mü? Walkman kullandın mı? Karışık kaset yaptın mı? Yoksa sadece Spotify kullanıyo musun? Yorum yaz tartışalım bakalım.
Kaynaklar:
- IFPI (Uluslararası Fonografik Endüstri Birliği) müzik endüstrisi raporları
- Spotify tarihi ve kurucuları
- Fizy Türkiye tarihi
- Müzik platformları karşılaştırma araştırmaları
Şaban Can Kurt
www.sabancankurt.com