Geçen hafta stüdyodaydım. Yeni parça üzerinde çalışıyorduk. Ses mühendisi baktı bana, “bu kısım daha mavi olmalı” dedi. Ben de kafamı salladım, “aynen öyle” dedim. Sonra ikimiz de güldük. Ama cidden, o an aklımdan “mavi ses mi olur ya” diye geçmedi bile. Çünkü biliyordum ne demek istediğini.
Meğer sadece biz değilmişiz. Yüzyıllar önce insanlar da aynı şeyleri düşünmüş. Hatta bazıları bunu gerçeğe dönüştürmeye bile çalışmış.
1400’ler: Her Şey Sorgulanmaya Başladı
Rönesans dönemi derler buna. “Yeniden doğuş” demekmiş. Ne doğuyormuş peki? Eski düşünceler ölüyormuş, yenileri doğuyormuş.
O zamana kadar herkes kilisenin dediğini yapıyordu. “Dünya böyledir” denince “tamam öyledir” deniyordu. Sonra bazıları çıkıp “dur bi dakika, gerçekten öyle mi?” diye sormaya başladı.
Sanatçılar tabii ki bu havadan etkilendi. Ressamlar, müzisyenler, hatta günlük hayatta bile işler değişti.
Perspektif Bulundu, Sonra Ne Oldu?
Ressamlar bir gün fark etti ki duvardaki düz yüzeye derinlik verebilirlermiş. Yani çizdikleri şey sanki gerçekten oradaymış gibi görünebiliyormuş. E tabi heyecanlandılar.
Müzisyenler bunu duyunca “peki biz?” diye düşündüler. O zamana kadar tek ses çalınıyordu genelde. “Birkaç ses bir arada çalsak ne olur?” dediler. Denediler, oldu. Çoksesli müzik böyle başlamış.
Bak şimdi bunu bağlamada düşün. Tek tel çalıyorsun, güzel. İki tel, üç tel… Her eklediğin telde ses daha dolu oluyor. İşte o dönem müzisyenler bunu keşfetti.
Sonra Barok Geldi
1600’lere geldik. Bu sefer herkes “daha fazla süs, daha fazla gösteriş” dedi. Buna Barok diyorlar. Kelime anlamı bile komik – “yamuk inci” demekmiş.
Resimler çok dramatik oldu. Işıklar, gölgeler, abartılı jestler… Tiyatro gibiydi neredeyse.
Müzik? O da aynı.
Bach’ın müziğini dinledin mi hiç? Bir ton yok ki sabit kalsın. Sürekli değişir, karmaşıktır, içinden çıkılmaz gibidir. Ama bir güzellik var onda. İşte Barok müzik öyleydi. Fazla ama güzel fazla.
1700’ler: Hafif ve Zarif
Barok’tan sonra Rokoko geldi. Bu sefer fazla değil, zarif oldu her şey. Hafif, ince, narin… Mozart’ın erken dönem eserlerini dinlersen anlarsın. Ağır değil, keyifli.
Resimler de öyle. Artık drama yerine zarafet vardı.
Asıl İlginç Olan: Renkleri Müziğe Çevirme Denemeleri
Şimdi en garip kısmı anlatacağım. Bazı insanlar “acaba kırmızının notası var mı?” diye düşünmüş. Tuhaf değil mi? Ama mantıklıymış.
1500’lerde Arcimboldo
Arcimboldo var ya, meyve sebzeden insan yüzü yapan adam. İşte o adam renk ve ses arasında bağlantı olduğunu düşünmüş. “Her rengin bir notası olsun” demiş.
Renkli klavye yapmayı düşünmüş. Her tuşa basınca hem ses hem renk çıksın istemiş. Olmamış ama güzel fikirmiş.
1715’te Castel Başardı
Bir Fransız rahip varmış, Castel. Fizikle de uğraşıyormuş. Newton’un renk teorisini alıp iş yapmış. Gerçekten çalışan bir “ışık klavyesi” yapmış.
Tuşa basıyorsun, renkli ışık yanıyor. “İşte” demiş, “resim sessiz müziktir.”
Ben bunu ilk okuduğumda “vay be” dedim. Şimdi konser ışıklarımız var. Müzikle senkronize hareket ediyor. Aslında Castel’in 300 yıl önce düşlediği şeyi yapıyoruz.
Dönemin Havası Sanatçıyı Etkiler
Bir şey fark ettim bu araştırmaları yaparken. Sanatçılar boşlukta yaşamıyor. Dönemin ruhunu soluyorlar.
Rönesans’ta mısın? Etrafta yeni keşifler, bilim, perspektif… Senin müziğin de ondan etkilenir.
Barok’ta mısın? Her yer gösteriş, drama… Müziğin de öyle olur.
Şimdi dijital çağdayız. Müzik artık sadece ses değil. Video da var, ışık da var, efekt de var. Hepsi bir arada.
Benim Tecrübelerim
Konservatuarda bunları okurken “e bağlama ile ne alakası var bunun” diye düşünmüştüm. Gereksiz geliyordu.
Sonra anladım.
Hüseyni makamı çalıyorsun diyelim. O makamın bir rengi var. Kimi yeşil der, kimi açık mavi der, kimi turkuaz der. Ama herkes bir renk görür. Garip değil mi?
Sahnede ışıklar müzikla uyumlu hareket edince bambaşka oluyor. İşte o an anlıyorsun.
Batıda renk-müzik ilişkisi çok çalışılmış. Bizde makam-renk ilişkisi pek yok. Oysa çok zengin bir alan. Belki bir gün üzerine çalışırım.
Sonuç
Müzik ve resim yüzyıllardır iç içe. Biri değişince diğeri de değişiyor. Rönesans’tan bugüne hep böyle olmuş.
Belki ileride müziği sadece dinlemeyip dokunacağımız, tadacağımız eserler çıkar. Teknoloji gelişiyor, kim bilir neler olacak.
Ama kesin olan şu: Sanatlar birbirinden ayrı düşünülemez. Hepsi birbirine bağlı.
Siz müzik dinlerken renk görüyor musunuz? Ya da tablo bakarken melodi duyuyor musunuz? Merak ettim, yorumlarda yazın.
Not: Bu konuda daha fazla okumak isterseniz sanat tarihi kitaplarına bakabilirsiniz. Rönesans ve Barok dönem kaynaklarında güzel bilgiler var.
Şaban Can Kurt
www.sabancankurt.com