Şaban Can Kurt | 12 Şubat 2026
Geçen gün bi öğrenci geldi. “Abi Türk müziğinde kaç perde var?” dedi.
“24” dedim. “Ama eskiden farklıydı.”
“Nasıl farklıydı abi?” dedi. Çok çok meraklı.
“Uzun hikaye” dedim. “Önce 17’ydi. Sonra 15-16 oldu. Sonra 24 oldu. Anlatayım sana.”
İşte bugün size Türk müziği ses sistemini ve halk müziği usullerini anlatacam. Perdeler nasıl oluşmuş, usul sistemi nasıl, kim ne yapmış. Çok çok teknik bi konu valla.
Arel-Ezgi-Uzdilek Sistemi – Temel Sistem
Müzik eğitimini ve tanımını kolaylaştırmak için Salih Murat Uzdilek tarafından geliştirilen Hüseyin Sadettin Arel, Dr. Suphi Ezgi ve Prof. Türk müziği ses sistemi kullanılmakta.
Koma Sistemi
Bu sisteme göre normal diyezin keskinliği 4, normal bemolün ise yaklaşık 5 komadır.
Koma ne demek biliyo musun? Çok çok küçük aralık demek. Yarım sesin dörtte biri gibi.
İşaretler
Ayrıca 3 farklı diyez ve bemol kullanılmakta.
Batı müziğinde 1 diyez var. Türk müziğinde 3 farklı diyez var. Küçük diyez, orta diyez, büyük diyez.
Halk Müziğinde Kullanım
Halk müziğimizde Muzaffer Sarısözen’den beri normal diyez ve bemol işaretler üzerine dizin şeklindeki sayılar yerleştirilmiş.
Yani nota yazarken diyezin üstüne sayı koyuyolar. “Bu kaç komalık diyez?” diye gösteriyolar.
Ben bağlama notası yazarken bu sistemi kullanıyorum. Çok pratik. Ama bilmek lazım. Anlamak lazım.
Tarihsel Gelişim – Perde Sayısı Değişiyor
Safiyüddin Urmevi – 17 Perde (13. Yüzyıl)
Besteci ve müzik araştırmacısı Prof. Yalçın Tura 13. yüzyılda yaşamış Safiyüddin Abdülmümin Urmevi’nin (1237-1294) kitabında bi oktavı 17’ye bölen sistemin günümüzde bağlamada kullanılan perde sistemiyle aynı olduğunu belirtmekte.
Çok çok eski. 800 yıl önce. Ama hala kullanılıyo. İnanılmaz değil mi?
Bağlamadaki perdeler 13. yüzyıldan beri aynı. Değişmemiş. Çok önemli bi bilgi bu.
Sonraki Araştırmacılar – 15-16 Perde
Safiyüddin’den sonra gelen araştırmacılar kimler? Anlatiyim:
- Nayi Osman Dede (1650-1730)
- Abdülbâkî Nâsır Dede (1765-1821)
- Kantemiroğlu (1673-1723)
- Hızır Ağa (1725-1795)
- Hamparsum Limonciyan (1828-1901)
Bu araştırmacılar oktavın 15-16 perde olarak adlandırılmasını önermişler.
Yani 17’den 15-16’ya düşürmüşler. Basitleştirmişler.
Modern Sistem – 24 Perde
Daha sonra Muallim İsmail Hakkı Bey (1866-1927), Ali Rıfat Çağatay (1867-1935), Rauf Yekta Bey (1871-1935) gibi araştırmacılar bi oktavda 24 perdelik bi sistem ortaya koymuşlar.
Bu görüş daha sonraki araştırmacılar tarafından kabul edilmiş ve benimsenmiş.
24 perde çok mantıklı. Çünkü 12 yarım ses var. Her yarım sesi ikiye bölüyosun. 24 oluyo.
24 Perdenin Halk Müziğine Etkisi
24 perdelik sistemin kabul edilmesi ve yaygınlaşmasının zaman içinde halk müziğini de etkilediği düşünülmekte.
Bağlama Perdelerinin Değişimi
Bu görüşe göre daha önce notalarda görülen bu etki zamanla bağlama perdelerini de içine almış.
1940’lı yıllara kadar bağlamalarda bi oktavda 12 perde varken zaman içinde perde sayısı artmış.
Yani eskiden 12 perde. Şimdi daha fazla. Neden? Çünkü 24 perdelik sistem etkili oldu.
Ben de bu konuyu çok çok merak ediyorum valla. Eski bağlamalarda kaç perde vardı? Nasıl çalınıyodu? Çok farklı mıydı?
Bi gün eski bağlama buldum. 1950’lerden. 12 perde vardı. Çaldım. Çok çok farklıydı. Bazı makamları çalamıyodum. Çünkü perdeler yetmiyodu.
Usul – Ritim Sistemi
Halk müziğinin usul sistemi Muzaffer Sarısözen tarafından tasnif edilmiş.
Sorunlar Var
Ancak günümüzde bu düzenlemenin bazı sorunları olduğu kabul edilmekte.
Neden sorunlar var? Çünkü derlemeler yapılırken ve kayıt altına alınırken sağlıklı bi çalışmanın yapılamadığına dair görüşler var.
Yani derleme yaparken tam doğru kayıt edilmemiş. Bazı hatalar olmuş. Bazı eksikler kalmış.
Derinlemesine Araştırma Gerekli
Bu nedenle halk müziğimizin sadece ses sisteminin değil usullerinin de derinlemesine araştırılması gerektiği düşünülmekte.
Çok haklı bi görüş. Daha fazla araştırma lazım. Daha fazla çalışma lazım.
Muzaffer Sarısözen’in Usul Sınıflandırması
Muzaffer Sarısözen tarafından halk müziği usullerinin sınıflandırılması şu şekilde:
1. Ana Ritimler ve Basit Formlar
Ana ritimler ve basit formlar (2, 3 ve 4 birim vuruş)
En basit usul bu. 2/4, 3/4, 4/4 gibi. Kolay. Anlaşılır.
Zeybek 9/4. Horon 7/8. Halay 2/4. Hepsi farklı farklı.
2. Usuller
Usuller (5, 6, 7, 8, 9 birim vuruş)
Biraz daha karmaşık. 5/8, 7/8, 9/8 gibi.
Türk müziğinde çok yaygın. Batı müziğinde pek yok. Çok özel.
Ben ilk 7/8 çalmaya başladığımda çok zorlanmıştım valla. “Bu nasıl sayılır ya?” diyodum. Ama alıştım. Şimdi çok seviyorum. Çok güzel bi ritim.
3. Karışık Usuller
Karışık usuller (10 ya da daha fazla birim vuruş)
En karmaşık usuller. 10/8, 11/8, 12/8, 15/8 gibi.
Çok çok zor. Saymak bile zor. Ama çok güzel. Çok renkli.
Benim Usul Deneyimim – İlk Aksak
Bi anımı anlatayım size. İlk aksak usul çalma deneyimim.
2015’ti. Bağlama öğreniyodum. Hoca “aksak çalacağız” dedi.
“Aksak ne?” dedim.
“9/8” dedi. “2+2+2+3 şeklinde vurulur.”
Başladık. Ben vuramıyodum. Sayamıyodum. Kafam karışıyodu.
“Düz düz düz uzun” dedi hoca. “2 2 2 3. Düz düz düz uzun.”
Tekrar denedim. Yine olmadı.
“Evde çalış” dedi. “Alışacaksın.”
Eve gittim. Her gün çalıştım. Metronom kullandım. Sayarak çalıştım.
Bi ay sonra aksak çalabiliyodum. Şimdi en sevdiğim usul aksak. Çok güzel bi ritim.
Günümüz – Daha Fazla Araştırma Lazım
Günümüzde Türk müziği ses sistemi ve usul sistemi daha fazla araştırılmalı.
Perde Sistemi
Perde sistemi tartışılıyo. “24 perde doğru mu?” diye soruyolar. “Belki daha farklı olmalı?” diyolar.
Ben de düşünüyorum bazen. 24 perde yeterli mi? Yoksa daha fazla mı lazım?
Usul Sistemi
Usul sistemi de tartışılıyo. “Muzaffer Sarısözen’in sistemi tam doğru mu?” diye soruyolar.
Belki yeniden araştırmalıyız. Belki yeniden sınıflandırmalıyız.
Gelecek – Sistem Gelişecek
Gelecekte ses sistemi ve usul sistemi gelişecek. Daha doğru olacak. Daha kapsamlı olacak.
Araştırmacılar çalışıyo. Müzikologlar çalışıyo. Yeni bilgiler bulunuyo.
Umarım daha iyi bi sistem oluşur. Umarım Türk müziği daha iyi anlaşılır.
Sonuç – Teknik Ama Önemli
Müzik eğitimini ve tanımını kolaylaştırmak için Salih Murat Uzdilek tarafından geliştirilen Hüseyin Sadettin Arel, Dr. Suphi Ezgi ve Prof. Türk müziği ses sistemi kullanılmakta. Bu sisteme göre normal diyezin keskinliği 4, normal bemolün ise yaklaşık 5 komadır. Ayrıca 3 farklı diyez ve bemol kullanılmakta. Halk müziğimizde Muzaffer Sarısözen’den beri normal diyez ve bemol işaretler üzerine dizin şeklindeki sayılar yerleştirilmiş.
Besteci ve müzik araştırmacısı Prof. Yalçın Tura 13. yüzyılda yaşamış Safiyüddin Abdülmümin Urmevi’nin (1237-1294) kitabında bi oktavı 17’ye bölen sistemin günümüzde bağlamada kullanılan perde sistemiyle aynı olduğunu belirtmekte.
Safiyüddin’den sonra gelen araştırmacılar Nayi Osman Dede (1650-1730), Abdülbâkî Nâsır Dede (1765-1821), Kantemiroğlu (1673-1723), Hızır Ağa (1725-1795) ve Hamparsum Limonciyan (1828-1901) oktavın 15-16 perde olarak adlandırılmasını önermişler.
Daha sonra Muallim İsmail Hakkı Bey (1866-1927), Ali Rıfat Çağatay (1867-1935), Rauf Yekta Bey (1871-1935) gibi araştırmacılar bi oktavda 24 perdelik bi sistem ortaya koymuşlar. Bu görüş daha sonraki araştırmacılar tarafından kabul edilmiş ve benimsenmiş.
24 perdelik sistemin kabul edilmesi ve yaygınlaşmasının zaman içinde halk müziğini de etkilediği düşünülmekte. Bu görüşe göre daha önce notalarda görülen bu etki zamanla bağlama perdelerini de içine almış. 1940’lı yıllara kadar bağlamalarda bi oktavda 12 perde varken zaman içinde perde sayısı artmış.
Halk müziğinin usul sistemi Muzaffer Sarısözen tarafından tasnif edilmiş. Ancak günümüzde bu düzenlemenin bazı sorunları olduğu kabul edilmekte. Çünkü derlemeler yapılırken ve kayıt altına alınırken sağlıklı bi çalışmanın yapılamadığına dair görüşler var. Bu nedenle halk müziğimizin sadece ses sisteminin değil usullerinin de derinlemesine araştırılması gerektiği düşünülmekte. Muzaffer Sarısözen tarafından halk müziği usullerinin sınıflandırılması şu şekilde: 1) Ana ritimler ve basit formlar (2, 3 ve 4 birim vuruş), 2) Usuller (5, 6, 7, 8, 9 birim vuruş), 3) Karışık usuller (10 ya da daha fazla birim vuruş).
Sen Türk müziği çalıyor musun? Perde sistemini biliyor musun? Aksak usul çalabiliyor musun? Yorum yap, tartışalım bakalım.
Kaynaklar:
- Arel-Ezgi-Uzdilek sistemi
- Prof. Yalçın Tura – Perde sistemi araştırmaları
- Muzaffer Sarısözen – Usul tasnifi
- Safiyüddin Urmevi – Tarihsel perde sistemi