2000’lerin başını hatırlıyor musun? Ben ortaokulda falandım. Arkadaşlar “Napster’dan şarkı indirdim” diyordu. Ben ne olduğunu bile bilmiyordum. Sonra öğrendik ki o iş yasak imiş, telif hakkı falan… Ama o zamanlar kimse umursamıyordu açıkçası.
Şimdi düşünüyorum, işte o dönem müziğin tamamen değiştiği dönemdi. CD’lerden internet indirmelerine geçiş… Çok büyük bir değişimdi ama farkında değildik.
İnternet Çıkınca Her Şey Değişti
1990’ların ortası, sonları… İnternet yaygınlaştı. World Wide Web diye bir şey çıktı ortaya.
Pavlik diye bir araştırmacı var, adamın dediğine göre internetin çıkışı tüm medyayı kökten değiştirmiş. Bence de haklı. Düşün, gazeteler kağıttı, şimdi dijital. Radyo telsizdi, şimdi internet radyo var. Her şey değişti yani.
Dijital Medyanın Avantajları Neymiş?
Şimdi bakalım neler getirdi bu dijitalleşme:
Maliyet düştü. Eskiden bir albüm çıkarmak için servet lazımdı. Stüdyo kirası, CD basımı, dağıtım… Şimdi evde beat yapıp internete atıyorsun. O kadar.
Kolay üretim. Önceden büyük ekip lazımdı. Şimdi laptop, program, mikrofon yeter. Gençler evlerinde müzik üretiyor.
Küresel dağıtım. CD zamanında müziğin yurt dışına gitmesi zordu. Şimdi Spotify’a atıyorsun, dünyanın her yerinden dinleniyor.
Multimedya. Bu kelime çok kullanılıyor ama ne demek? Basit – her şey bir arada. Gazete okurken video izleyebiliyorsun, radyo dinlerken fotoğraf görebiliyorsun. Eskiden ayrı ayrıydı bunlar.
Ben stüdyoda çalışırken bunu çok yaşıyorum. Müzik yapıyorum ama aynı zamanda video da düşünmem lazım, sosyal medya içeriği de… Her şey iç içe artık.
Ama Bir Sorun Var: Telif Hakkı
Dijitalleşme güzel de telif hakkı meselesi başladı.
Eskiden bir CD alıyordun, senindi. Arkadaşına kaset yapıp veriyordun, o kadar. Ama internet çıkınca herkes herkese paylaşmaya başladı.
Sanatçılar “dur ya, bu benim param” dedi. Tüketiciler “ama bedava var internet de” dedi. Büyük kavga başladı.
1995-2000 arası müzik endüstrisi yaklaşık 2 milyar dolar kaybetmiş. İki milyar! Çok büyük para. Neden? Çünkü herkes bedava indiriyordu.
Şimdi durum biraz düzeldi. Spotify, Apple Music, YouTube Music… Bunlar ücretli üyelik sistemi getirdi. Ama hala tam çözülmedi sorun.
Ben de müzik yaptığım için bu konuya hassasım. Emek veriyorsun, stüdyo tutuyorsun, zaman harcıyorsun. Sonra biri “ben bedava buldum internetten” diyor. Koyuyor insana yani.
Müzik Endüstrisi Nasıl Çalışırdı?
Premkumar diye bir araştırmacının yazdığına göre geleneksel müzik endüstrisi üç kısımdan oluşuyormuş:
İçerik yaratanlar – Besteciler, söz yazarları, sanatçılar. Yani ben, sen, müzik yapan herkes.
İçerik geliştirenler – Müzik yapımcıları, plak şirketleri. Bunlar müziği alıp profesyonelleştiriyorlar.
Pazarlamacılar – Dağıtım şirketleri. Müziği insanlara ulaştıranlar.
Eskiden bu üç kısım ayrıydı. Şimdi bir kişi her üçünü de yapabiliyor. Evde müzik yap, kendin mix yap, internete at. Bitmiş iş.
Büyük Firmalar
Sony, Warner, Universal, BMG, EMI… Bu beş dev firma müzik pazarının %85’ini kontrol ediyormuş. Hala da öyle aslında.
Ama artık onlar da dijitale geçmek zorunda kaldı. Spotify ile anlaşmalar yaptılar. YouTube ile çalıştılar. Yoksa battılar gidiyorlardı.
MP3 Çıktı, Her Şey Değişti
MP3 biliyor musun? MPEG-1 Audio Layer III’ün kısaltmasıymış. Teknik isim bu ama biz MP3 diyorduk.
Bu ne yaptı? Müzik dosyasını küçülttü. Eskiden bir şarkı 50 MB falan tutuyordu. MP3 ile 3-4 MB’ye düştü.
Neden önemliydi? Çünkü internet yavaştı o zamanlar. 50 MB indirmek saatler sürüyordu. Ama 3 MB’yi birkaç dakikada indiriyordun.
İlk başta akıllı telefon yoktu. MP3’leri bilgisayarda dinliyorduk. Sonra CD’ye yazıp MP3 çalarda dinliyorduk. Hatırlıyor musun o MP3 çalarları? Küçücük aygıtlardı, 20-30 şarkı sığıyordu içine.
Napster Efsanesi
1999 yılı. Napster diye bir platform çıktı. Bu platformda ne vardı? Müzik. Ama bedava. Nasıl? Kullanıcılar kendi müziklerini paylaşıyorlardı.
Sen Napster’a üye oluyordun. Bilgisayarında ne varsa paylaşıyordun. Başka insanlar da paylaşıyordu. Herkes herkesten indiriyordu.
80 milyon kullanıcı varmış. Düşün, 80 milyon insan! O zamanlar internet kullanan insan sayısı bile azdı. Yani kulağa çok büyük geliyor.
Sonu Nasıl Geldi?
Tabii bu durum çok sürmedi. Plak şirketleri dava açtı. “Bizim müziğimizi izinsiz paylaşıyorsunuz” dediler.
Mahkeme haklı buldu plak şirketlerini. 2001’de Napster ağır bir para cezası yedi. Kapandı.
Ama hikaye orada bitmedi. 2011’de Rhapsody diye bir firma Napster’ı satın aldı. Bu sefer yasal yapmaya çalıştılar. Ücretli üyelik sistemi getirdiler. Telif haklarını ödediler.
Şimdi hala var Napster ama eskisi gibi değil. Artık Spotify gibi normal bir müzik platformu.
Benim Gözlemlerim
Ben 90’ların çocuğuyum. Kaset dinledim, CD dinledim, MP3 indirdim, şimdi Spotify kullanıyorum. Hepsini gördüm yani.
Çocukken babam kasetleri ikiye katlamış liste yapardı. “Bu tarafa rock, bu tarafa pop” falan derdi. Şimdi düşünüyorum, ne kadar zahmetliymiş.
Sonra CD’ler geldi. Daha kaliteliydi ama pahalıydı. Bir albüm 20-30 lira falan tutuyordu. O zamanlar çok paraydı.
MP3 çıkınca çok sevindik. Bedavaydı çünkü. Ama şimdi anlıyorum ki o müziği yapan insanlar para kazanamıyordu. Haksızlık yapıyorduk aslında.
Şimdi Spotify kullanıyorum. Ayda 20 lira falan veriyor, sınırsız dinliyorum. Hem de sanatçıya para gidiyor (az da olsa). Bence en doğrusu bu.
Müzisyen Olarak Bakışım
Şimdi ben de müzik üretiyorum. Single’larım var, dijital platformlarda yayınlanıyor.
Eskiden plak şirketi bulman lazımdı. Onlar sana stüdyo verir, prodüktör verir, sonra CD basar dağıtırdı. Ama o plak şirketini bulmak çok zordu. Binlerce müzisyen deniyordu, sadece birkaçı seçiliyordu.
Şimdi öyle değil. Ben evdeki stüdyomda kayıt yaptım. Kendim mix yaptım. Bir dağıtım firmasıyla anlaştım (çok ucuz), müziğimi Spotify’a, Apple Music’e koydular. O kadar basit.
Bu hem iyi hem kötü. İyi çünkü herkes müzik yapabiliyor. Kötü çünkü o kadar çok müzik var ki seninkini kimse fark etmiyor.
Gelecek Nasıl Olacak?
Dijital müzik daha da gelişecek. NFT müzik çıktı mesela. Blockchain teknolojisi geliyor. Yapay zeka müzik yapıyor artık.
Ama bir şey değişmeyecek – iyi müzik her zaman değerli olacak. Teknoloji değişir ama kaliteli müzik hep aranır.
Bence gelecekte sanatçılar daha çok para kazanacak. Çünkü artık aracılar azalıyor. Plak şirketi yok, dağıtım şirketi yok. Doğrudan dinleyiciye ulaşıyorsun.
Ama bu da farklı zorluklar getiriyor. Pazarlama yapman lazım, sosyal medya yönetmen lazım, her şeyi kendin yapman lazım. Eskiden bunları plak şirketi yapıyordu.
Sonuç
İnternet çıkalı 30 yıl oldu. Bu 30 yılda müzik endüstrisi tamamen değişti.
CD’lerden MP3’lere, Napster’dan Spotify’a… Çok şey yaşadık.
Telif hakkı sorunu hala tam çözülmedi ama en azından ilerledik. Artık insanlar müzik için para ödüyor. Az da olsa sanatçıya gidiyor.
Ben müzisyen olarak dijital çağda yaşamaktan mutluyum. Evet zorlukları var ama fırsatları da çok. Eskiden asla çıkaramayacağım bir albümü şimdi çıkarabiliyorum. Bu harika bir şey.
Sen nasıl müzik dinliyorsun? Hala CD alan var mı acaba? Yoksa herkes Spotify mu? Merak ettim, yorumlarda yaz.
Kaynaklar:
- Pavlik (2004) – Dijital medya araştırmaları
- Premkumar (2003) – Müzik endüstrisi analizi
- Sherman (2001) – Web teknolojisi ve müzik
Şaban Can Kurt
www.sabancankurt.com