2009’du, lise 1’deydim. O zamanlar telefonumuz Nokia’ydı. Müzik dinlemek için telefonun hafıza kartına şarkı atmamız gerekiyordu.
Nasıl yapıyorduk? Bilgisayara USB kablo ile bağlıyorduk telefonu. Ama evde internet yoktu. İnternet kafeden indirip USB’ye atıyordum şarkıları. Sonra arkadaşın evinde bilgisayardan telefona geçiriyordum.
Bir şarkı indirmek 10 dakika sürüyordu. İnternet kafe saati 1.5 liraydı. Haftalığım 10 liraydı. Yani 5-6 şarkı için saatlerce bekliyordun, para bitiyordu.
Şimdi Spotify aç, milyonlarca şarkı. Ama o zaman telefonda 20-30 şarkı vardı, hepsini ezbere bilirdin.
Teknoloji Geldi, Her Şeyi Değiştirdi
Neil Postman diye bir düşünür var. Adam “teknoloji sadece araç değildir” diyor. “Teknoloji gelince kültürü değiştirir” diyor.
Bence çok haklı. Düşün, Walkman çıkmadan önce müzik neredeydi? Evdeydi. Pikap başındaydın, radyo dinliyordun. Müzik için eve gitmen lazımdı.
Walkman çıktı mı? Artık müzik her yerdeydi. Otobüste, sokakta, okulda… Müzik seninleydi.
Teknoloji Ekolojik İmiş
Postman bir de şunu söylüyor: “Teknoloji ekolojik bir şeydir.”
Bu ne demek? Basit – yeni teknoloji gelince yeni bir doğa yaratır. Her şey değişir. Eski düzene bir şey eklemekle kalmaz, tamamen yeni bir düzen kurar.
Dijital müzik de öyle oldu. Kaset çağına “bir şey eklenmedi”. Tamamen yeni bir dönem başladı. Müziğin yaratılışı değişti, tüketilişi değişti, paylaşılışı değişti.
Ben bunu stüdyoda yaşıyorum. Eskiden müzik yapmak için büyük stüdyo lazımdı, pahalı aletler lazımdı. Şimdi laptopum var, programım var. Yeter.
Müzik ve Gençlik Kültürü
Gençken dinlediğin müzik kim olduğunu belirlerdi. Hala öyle aslında ama eskisi kadar değil.
“Rock dinliyorum” diyordun, uzun saç uzatıyordun, siyah giyiyordun.
“Rap dinliyorum” diyordun, bol pantolon giyiyordun, şapka takıyordun.
Müzik bir kimlikti. Hala öyle de artık daha esnek. Şimdi herkes her şeyi dinliyor. Sabah rock, öğlen pop, akşam rap. Karışık.
Alt Kültür Nedir?
Alt kültür diye bir kavram var. Büyük kültürün içindeki küçük gruplar. Kendi kuralları var, kendi sembolleri var, kendi müziği var.
Punk’çılar bir alt kültür mesela. Hipsterlar bir alt kültür. Metalciler bir alt kültür.
Bu grupları birbirine bağlayan en önemli şey ne? Müzik.
Müzik ortak duyguları, ortak değerleri, ortak kimliği yaratıyor. Sen o müziği dinlediğinde o grubun parçası oluyorsun.
Ben bağlama çalarım. Türk müziği yaparım. Bu da bir alt kültür sayılır mı bilmem ama aynı müziği sevenlerle bir bağ kuruyorsun. Konser verdiğimde dinleyicilerle aynı duyguları paylaşıyoruz. İşte o bağ.
1979: Walkman Devrimi
Sony 1979’da Walkman’i çıkardı. Bu büyük bir devrimdi. İlk defa müzik taşınabilir oldu.
Ben o dönemi yaşamadım tabii. Ama hikayesini biliyorum. Eskiden müzik dinlemek için evin içinde olmak zorundasın. Pikap var, kasetçalar var ama hepsi büyük, ağır.
Walkman geldi, küçük bir kutu. Cebine sığıyor. Kulaklığı takıyorsun, müziğin seninle.
Bu sadece pratik bir şey değildi. Kültürel bir değişimdi. Artık müzik “orada değil”, “seninle”. Kişisel bir şey oldu.
MP3 Çalar ve Telefon Dönemi
2000’lerin ortası sonrası, müzik artık MP3 formatındaydı.
Ben 2007-2008 gibi müzik dinlemeye başladım. İlk başta MP3 çalar vardı ama pahalıydı. Sonra Nokia telefonlar çıktı, onlarla müzik dinlenir oldu.
Nokia 5300, 6300 gibi telefonlar vardı. Hafıza kartı takıyordun, müzik dinliyordun. Ama hafıza kartları küçüktü – 512 MB, 1 GB falan.
Sıkıntı şuydu: Müzik bulmak zordu. İnternet yavaştı. Bilgisayar her evde yoktu. İnternet kafelerde saat başı para ödeyerek şarkı indiriyordun.
Ben arkadaşlardan bluetooth ile şarkı alırdım. Telefon telefona bluetooth, bir şarkı 5 dakikada geçiyordu. Ama ücretsizdi en azından.
Ya da arkadaş “benim bilgisayarım var, gel şarkı atalım” diyordu. Giderdik, USB kabloyla telefonu bağlardık, şarkı geçirirdik. Bu bir olaydı, sosyal aktiviteydi.
Kaset Yapma Kültürü (1970-1990’lar)
Laughey diye bir araştırmacı var. Adam 1970’lerde gençlerin kaset yaptığını anlatıyor. Ben o dönemi yaşamadım ama ilginç geliyor.
Ne yapıyorlardı? Radyodan kayıt yapıyorlardı. Pikaptaki plakları kasete atıyorlardı. Farklı yerlerden şarkı toplayıp kendi kasetlerini yapıyorlardı.
Bu sadece müzik dinlemek değildi. Bu yaratıcılıktı. Kendi koleksiyonunu yapıyordun. Hangi şarkı önce, hangi şarkı sonra – senin seçimin.
Neden Önemliydi Bu?
Çünkü özgürlüktü. Plak şirketleri “bu albümde bu şarkılar var, böyle dinleyeceksin” diyordu. Sen ise “hayır, ben kendi kasetimi yapacağım” diyordun.
Bu bir isyandı aslında. Küçük bir isyan ama önemliydi.
Benim dönemimde kaset yoktu ama benzer şey CD’ye yapılıyordu. Arkadaşlarla CD değiş tokuş ederdik.
“Senin CD’nde bu albüm var mı?” “Var, ama seninkinde o albüm var mı?” “Var, takas yapalım.”
İşte bu bir sosyal olaydı. Müzik üzerinden arkadaşlık kuruyorduk.
Evde CD Yakmak ve Müzik Paylaşımı
2000’lerin sonunda CD yakmak hala vardı ama bitiyordu. Üniversitede olan abiler CD yapıyordu, biz artık telefonla hallettik.
Ama bir süre CD-R, CD-RW diye şeyler vardı. Boş CD alıyordun, bilgisayardan şarkı yazıyordun. Nero, CDBurnerXP gibi programlar vardı.
Benim pek CD yaktığım olmadı çünkü evde bilgisayar yoktu. Ama arkadaşlar yapıyordu. “Abi bana da bir CD yap” diyorduk. O da yapıyordu, getiriyordu.
Şimdi Spotify’da playlist yapıyorsun. Link atıyorsun. 5 saniye. O zaman öyle değildi. CD yapmak yarım saat sürüyordu. Hata olursa CD çöpe. Yeni CD almak gerekiyordu.
Emek vardı yani. Biri sana CD yaptıysa, gerçekten önemsemiş demekti.
Gençler Neden Yapıyordu Bunu?
Laughey diyor ki: “Gençler gündelik hayatın sıkıntısından kaçıyordu.”
Okul sıkıcı. İş sıkıcı. Hayat sıkıcı. Ama müzik eğlenceli. Kendi kasetini yapmak yaratıcı. Sen bir şey üretiyorsun.
Plak şirketinin sana verdiği şeyi olduğu gibi kabul etmiyorsun. Kendi versiyonunu yapıyorsun. Bu güçlendirici bir şey.
Bence hala öyle. Gençler playlist yapıyor, video yapıyor, remix yapıyor. Hep aynı motivasyon – “ben de bir şeyler yapabilirim” demek.
Dijital Çağda Ne Değişti?
Her şey kolay oldu. Bu hem iyi hem kötü.
İyi tarafları:
- Milyonlarca şarkıya erişim
- Anında paylaşım
- Ucuz (hatta bedava)
- Taşınabilir (telefonda her şey var)
Kötü tarafları:
- Çok kolay olunca değeri azaldı
- Herkes her şeyi dinliyor, kimse bir şeye bağlı değil
- Sanatçılar para kazanamıyor
- Emek hissi kayboldu
Ben müzisyen olarak bu ikisini de yaşıyorum. Müziğimi Spotify’a koydum, dünyanın her yerinden dinlenebiliyor. Bu harika.
Ama aynı zamanda o kadar çok müzik var ki benimki kaybolup gidiyor. Eskiden bir albüm çıkardın mı olay olurdu. Şimdi her gün binlerce şarkı çıkıyor. Seninkini kim fark edecek?
Benim Gözlemlerim
Konservatuardayken hocalar “eskiden müzik daha değerliydi” derlerdi. Ben “abi abartma ya” derdim.
Şimdi anlıyorum ne demek istediklerini.
Eskiden bir plak alıyordun. Pahalıydı. Onu defaaatarca dinliyordun. Her notasını ezberlerdin. Albümü baştan sona dinlerdin. Bir bütün olarak dinlerdin.
Şimdi bir şarkı açıyorsun. 30 saniye dinliyorsun, beğenmiyorsun, geçiyorsun. Beğeniyorsun, bitirmeden başka şarkıya atlıyorsun.
Hiçbir şarkıya derinlemesine odaklanmıyoruz artık. Her şey yüzeysel.
Ama Bir Güzel Tarafı Var
Dijital çağın güzel tarafı – sınırlar yok artık.
Ben Türk müziği yapıyorum. Bağlama çalıyorum. Normalde bu müziğin yurt dışında dinleyicisi olmaz. Ama Spotify’da Almanya’dan, Amerika’dan dinleyicim var.
Bu eskiden mümkün değildi. Şimdi mümkün. İnternet sayesinde müzik evrensel oldu.
Sonuç
Teknoloji geldi, müziği değiştirdi. Walkman geldi, müzik taşınabilir oldu. MP3 geldi, müzik dijital oldu. Spotify geldi, müzik sınırsız oldu.
Her değişim bir şey kazandırdı, bir şey kaybettirdi.
Kaset yapma kültürü öldü mü? Hayır. Playlist yapma kültürü olarak devam ediyor.
Alt kültürler bitti mi? Hayır. Şekil değiştirdi ama hala var.
Müzik hala gençlerin kimliğini belirliyor. Hala kaçış noktası. Hala yaratıcılık aracı.
Sadece format değişti. Ruh aynı.
Sen kaset yapar mıydın eskiden? Ya da şimdi playlist yapıyor musun? Hangisi daha anlamlı geliyor sana? Merak ettim, yaz yorumlara.
Kaynaklar:
- Postman, Neil (2013) – Teknoloji ve kültür
- Laughey (2006) – Müzik ve gençlik alt kültürleri
Şaban Can Kurt
www.sabancankurt.com