Dün stüdyoda oturuyoduk arkadaşlarla. Kahve içiyoduk, müzik konuştuk. Bi ara birisi sordu: “Abi sen nasıl müzik dinliyodun eskiden?”
Güldüm valla. “Kaset vardı, CD vardı” dedim. “Sonra MP3 çıktı ya, o zaman her şey değişti.”
“Nasıl değişti?”
“Abi anlatılmaz yaşanır” dedim. Sonra düşündüm, aslında anlatılır. Bugün size o dönemi anlatacam. Dijital müziğin nasıl çıktığını, nasıl her şeyi alt üst ettiğini.
Müziğin Para Kazanma Hikayesi
Müzik her zaman vardı değil mi? İnsanlar hep şarkı söyledi, çalgı çaldı. Ama müziğin “ürün” olması çok sonra başladı işte.
1476’da matbaa icat edildi. O zaman ilk notalar basıldı. Ama kimse satmıyodu henüz. İnsanlar evde kendi çalıyodu.
1800’lerde bi şey değişti. Notalar toplu toplu basılmaya başlandı. Dükkanlardan satıldı. İşte müziğin ilk “metalaşması” buydu. Yani müzik artık bi ürün olmuştu, para kazanma aracı.
Ben müzisyen olarak bunu düşündüğümde garip geliyo. Müzik sanattı ya, ama sonra ticaret oldu. Paraya dönüştü.
Radyo ve Televizyon Dönemi
1900’lerin başında radyo çıktı. Sonra sinema geldi arkasından. Sonra televizyon.
Bu üçü müzik için çok önemliydi ya. Neden biliyo musun?
Çoğaltma vardı: Bi şarkıyı bi kere kaydediyosun, milyonlarca kişi duyuyo.
Yayılma vardı: Radyoda çalan bi şarkı tüm ülkeye yayılıyo.
Tanıtım vardı: Televizyonda çıkan bi şarkıcı hemen ünlü oluyo.
Müzik endüstrisi böyle büyüdü işte. Plak şirketleri zenginleşti. Şarkıcılar yıldız oldu.
İnternet Çıktı, Her Şey Değişti
Şimdi geliyoruz asıl konuya. İnternet.
İnternet ilk başta askeri amaçlıydı. 1960’larda ABD ordusu bilgisayar ağları kurmaya başladı. Neden? Savaş zamanı haberleşmek için.
Sonra bu araştırmalar yaygınlaştı. Üniversitelere yayıldı. Gelişmeler hızlandı.
1990’ların başında World Wide Web (www) çıktı. Artık sadece askerler değil, herkes kullanabiliyodu interneti.
İlk başta sadece e-posta vardı. Bilgi paylaşımı vardı. Ama sonra bi şey fark ettiler: Her türlü içerik paylaşılabilir bu sistemde.
Metin paylaşılabilir. Resim paylaşılabilir. Ses paylaşılabilir. Video paylaşılabilir.
Nasıl? Hepsini 0 ve 1’lere çeviriyosun. Dijital hale getiriyosun. Sonra internetten gönderiyosun. Bu kadar basit.
Geniş Bant Geldi, Müzik İndirme Başladı
İlk başta internet çok yavaştı ya. Bi fotoğraf indirmek dakikalar alıyodu. Müzik indirmek saatler alıyodu.
Sonra geniş bant çıktı. Megabit hızlar geldi. Artık müzik indirmek kolay oldu.
Ben 2000’lerin başında internet kullanmaya başladım. Dial-up internetim vardı evde. Bi MP3 indirmek 30 dakika sürüyodu. Ama yine de mutlu oluyodum valla. Çünkü bedava müzik indiriyodum.
Artık internet sadece bilgi ağı değildi. Oyun ağı oldu. Eğlence ağı oldu. Film izleniyodu, video izleniyodu, müzik indiriliyo paylaşılıyodu.
İçerik Distribütörü Olduk
Bi de şöyle bi şey oldu: Sadece indirmiyoduk, paylaşıyoduk da.
Yani sen bi müzik indiriyosun. Sonra başkasına gönderiyosun. O başkasına gönderiyo. Böyle zincirleme gidiyo.
Hatta bazıları kendi içeriklerini dağıtmaya başladı. “Ben müzisyenim, şarkımı internetten yayınlıyorum” diyenler çıktı.
Hem ücretli hem ücretsiz içerik değiş tokuş edilmeye başlandı. Mevcut şarkılara yeni eklemeler yapılıyo, remix yapılıyodu.
MP3 Devrimi
MP3 ne demek biliyo musun?
MPEG-1 Audio Layer III demek. Uzun isim, karmaşık isim. Ama basit açıklama: Müziği küçülten format.
Normal bi müzik dosyası 50 MB olabilir. MP3 formatında 5 MB olur. 10 kat küçük yani.
Nasıl oluyo? Sıkıştırma yapılıyo. İnsan kulağının duymadığı frekanslar atılıyo. Müzik biraz kalite kaybediyo ama çok belli olmuyo.
Ben müzisyen olarak ilk başta MP3’e karşıydım valla. “Kalite düşüyo” diyodum. Ama sonra kabul ettim işte. Çünkü pratikti. Telefonuma 1000 şarkı sığdırabiliyodum.
MP3 ile müzikler bilgisayarlarda saklanabildi, sıkıştırılabildi, çalınabildi. Bu çok önemliydi.
MP3’ün Yayılması
MP3 hızla yayıldı. Her yere yayıldı. Neden?
Kolaylık vardı: Bin tane şarkıyı bi CD’ye sığdırabiliyodun.
Hız vardı: İnternetten hızlı indiriyodun.
Bedava: Parasız müzik dinleyebiliyodun işte.
Üniversite öğrencileri MP3’leri keşfetti. Ofis çalışanları keşfetti. Lise öğrencileri keşfetti. Herkes MP3 indirmeye başladı.
İnternet sohbet odalarında paylaşım vardı. Forumlarda linkler paylaşılıyodu. Mesaj panolarında konuşuluyodu. Her yaştan, her teknolojik seviyeden insan MP3 kullanıyodu.
Herkes istediği müziğe ulaşabiliyodu artık. Ana akım pop müziği de vardı. Yeraltı müziği de vardı. Klasik müzik de vardı. Caz da vardı. Her şey vardı.
Ben o dönemde aradığım her müziğe ulaşabiliyodum. Eski jaz kayıtları, Türk rock grupları, yabancı indie gruplar… Hepsi oradaydı. Hayallerimdi bunlar ya, gerçek oluyodu.
Telif Hakkı Sorunu Patladı
Ama bi problem vardı. Çok büyük bi problem.
Bu müziklerin %90’ı izinsiz paylaşılıyodu. Yani korsandı.
Hinduja diye bi araştırmacı 2006’da araştırma yapmış. İnternette MP3 formatında dolaşan müziklerin %90’ının izinsiz olduğunu tahmin etmiş.
Yani sen bi şarkıyı indiriyosun. Ama sanatçıya para ödemiyosun. Plak şirketine para ödemiyosun.
Bu korsanlık mı? Hukuken evet.
Ama o zamanlar çoğu insan bunu düşünmüyodu. “İnternette varsa alırım” diyodu. “Bedava varken niye para vereyim?” diyodu.
Geçmişte beğendiğin birkaç şarkı için tüm albümü alıyodun, para ödüyodun. Şimdi yüzlerce, binlerce şarkıya bedava ulaşabiliyodun. İnsanlar bu mutluluğu yaşıyodu.
Müzik Endüstrisi Çok Kızdı
Amerikan Kayıt Endüstrisi (RIAA) çok sinirlendi. Telif hakkı yasaları çıkarttı. Düzenlemeler yaptı. Binlerce dava açtı.
Kime açtı? Herkese. Üniversite öğrencilerine açtı. Lise öğrencilerine bile açtı. Binlerce dolar ceza kesildi.
Ama işe yaramadı ki. Çünkü milyonlarca insan indiriyodu. Hepsine dava açamazsın. Hem maliyetli hem zaman alıcı. Hem de ihlalleri önlemek için yeterli değil.
Ben de o dönemde MP3 indiriyodum. Korkmuyodum. “Bana bi şey olmaz” diyodum. Çoğu insan böyle düşünüyodu zaten.
Teknik Koruma Geldi: DRM
Yasal önlemler yetmedi. Sonra başka bi yol denendi: Teknik koruma.
DRM (Digital Rights Management – Dijital Haklar Yönetimi) denilen bi sistem geliştirildi.
Ne yapıyodu? Müziği kilitliyodu. Sadece izinli cihazlarda çalıyodu. Kopyalayamıyodun.
İlk kez Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü (WIPO) bu sistemi getirdi. WIPO İnternet Anlaşmaları yapıldı. Uluslararası anlaşmalar imzalandı.
İnternet ve geniş bant hizmetleri yaygınlaştıkça telif hakları korunamaz hale geldi. Bu yüzden uluslararası düzenlemeler yapıldı.
Avrupa Birliği bu anlaşmaları daha geniş bi şekilde uyguladı. Diğer ülkelerden de uymaları istendi.
Neden bu kadar önemliydi?
Çünkü Amerika için müzik büyük ihracat kalemiydi. Film, televizyon programları, kitaplar, gazeteler, bilgisayar yazılımları… Hepsi Amerika’nın başlıca ihracat kalemleriydi. Korunmaları gerekiyodu.
Bu düzenlemelerin önemi burada ortaya çıkıyo işte.
Benim Görüşüm
Ben müzisyen olarak bu konuda karmaşık duygular yaşıyorum valla.
Bi taraftan, telif hakları önemli. Sanatçılar emek veriyo. Para kazanmaları gerekiyo. Ben de şarkı yapıyorum, stüdyoda saatler harcıyorum. Emek var yani.
Diğer taraftan, MP3 sayesinde çok fazla müzik keşfettim. Eğer parasız indirme olmasaydı, birçok müziği hiç duymazdım. Şu an dinlediğim müzisyenlerin çoğunu MP3 sayesinde keşfettim.
Şimdi Spotify var, Apple Music var. Aylık para ödüyosun, milyonlarca şarkıya erişiyosun. Bu daha iyi bi sistem bence. Hem sanatçı kazanıyo (az da olsa), hem dinleyici erişebiliyo.
Ama hala korsan var. Çünkü insanlar bedava alışmış. “Neden para vereyim?” diyo.
Gelecek Ne Olacak?
Dijital müzik kalıcı. MP3 belki eski teknoloji ama dijital format devam edecek.
Streaming hizmetleri büyüyo. Fiziksel CD, kaset, plak azalıyo. Müzik artık tamamen dijital.
Telif hakları sorunu devam ediyo. Sanatçılar hala “yeterince kazanmıyoruz” diyo. Platformlar “elimizden geleni yapıyoruz” diyo.
Ben ne düşünüyorum? Dengeli bi sistem olmalı. Hem sanatçılar kazanmalı, hem insanlar erişebilmeli müziğe. İkisini dengelemek lazım.
Sonuç
Dijital müzik devrimi 1990’larda başladı. MP3 ile hızlandı. Her şeyi değiştirdi.
Neler oldu?
- Müzik dijital hale geldi
- 0 ve 1’lere dönüştü
- İnternetten indirme başladı
- Geniş bant hızları geldi
- MP3 formatı yayıldı
- Binlerce şarkıya erişim mümkün oldu
- Telif hakkı sorunları çıktı
- Korsanlık arttı
- Yasal ve teknik önlemler alındı
- Uluslararası anlaşmalar yapıldı
- Streaming hizmetleri gelişti
Bu devrim bitti mi? Hayır. Hala devam ediyo. Her gün yeni teknolojiler çıkıyo. Her gün yeni tartışmalar oluyo.
Peki sen ne düşünüyosun? Dijital müzik iyi mi kötü mü? MP3 devrim miydi yoksa korsanlık aracı mı? Telif hakları nasıl korunmalı? Yorum yap, tartışalım.
Kaynaklar:
- Hinduja, S. (2006: 389). Music Piracy and Crime Theory
- WIPO İnternet Anlaşmaları
- Dijital müzik tarihi araştırmaları
Şaban Can Kurt
www.sabancankurt.com